Халықаралық банктер мен агенттіктер де жағдайды мұқият бақылап отыр.
АҚШ–Израиль альянсы мен Иран арасындағы қысқа мерзімді әскери қақтығыс 2026 жылғы ақпан айында шиеленісіп, БҰҰ, Халықаралық агенттіктер мен түрлі мемлекеттер алаңдаушылық білдіріп жатыр. БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш әскери операцияларды «халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатер» деп атады және тараптарды дереу қақтығысты тоқтатуға шақырды. МАГАТЭ мәліметінше, ядролық нысандарға зақым келген жоқ, алайда келеңсіз оқиғалар болмауы керек екенін ескертті. Мысалы, НАТО зерттеушілері қате түсінікті жағдайдың Үшінші дүниежүзілік соғысқа ұласу қаупі бар екенін ескертеді. Сонымен қатар, Сауд Арабиясы Иранның шабуылын халықаралық құқықты бұзу деп айыптап, өз мүддесін қорғауға дайын екенін білдірді. Ресей мен Түркия да жағдайды ушықтырмауды, дағдарысты дипломатиялық жолмен реттеуді талап етеді. Мұнай бағасының құбылмалы болуы сияқты фактор бүкіл әлем экономикасына әсер етуі мүмкін. Қазіргі кезде сарапшылар үшінші дүниежүзілік соғыс ықтималдығы аз деп санайды, алайда кездейсоқ қателіктерден қақтығыс кеңеюі мүмкін.
2026 жылғы ақпанның соңында Израиль мен АҚШ қолдауындағы рейд Иран аумағына жасалды. Бұл шабуылда Иранның ең жоғарғы жетекшісі, Аятолла Хаменеи қаза тапты деп хабарланды. Оған жауап ретінде Иран өзінің әскери қуатын пайдаланып Израиль аумағы мен аймақтағы АҚШ әскер базаларына зымырандық және ұшқышсыз аппараттармен соққы берді. Осы оқиға Таяу Шығыстағы соғысқа ұласып кете ме деген қауіпті туғызды. Президент Дональд Трамп «Epic Fury» деп атаған операциясын мақұлдап, оның «мақсаты – режимді құлату» екенін мәлімдеді. Израиль де Иранның ядролық бағдарламасына жол берілмейтіні мен өзін қорғайтынын қайталады.
АҚШ пен Израиль Иранның ядролық бағдарламасы мен аймақтағы әсерін бәсеңдету үшін ортақ әрекет етуде. Олардың мәлімдемесіне қарағанда, АҚШ-тың мақсаты – «Иранның ядролық және зымыран бағдарламасын талқандауға» бағытталған. Израиль премьері Биньямин Нетаньяху бұл операция жалғасатынын айтып, Израиль азаматтарына сабыр сақтауды ескертті. Оқиға қарсаңында Израиль әскері Ливан шекарасында да әрекетке дайындалды.
Иран ядролық оқ-дәрі сияқты маңызды объектілеріне жасалған шабуылдарға қарамастан, ядролық жабдықтарға зақым келмегенін жоққа шығармайды, алайда «ядролық нысанға шабуыл халықаралық заңға қайшы» деген пікірді ұстанады. Халықаралық Атом Энергиясы Агенттігінің директоры Рафаэль Гросси, Иран ядролық объектілеріне зақым келмегенін растады, бірақ мұндай шабуыл деректер ауқымының артуына әкелуі мүмкін екенін, барлық тарапқа шектен тыс реакциялардан аулақ болуды ескертті. Сонымен қатар, Иран өз одақтастарына, Хизбулла, Хасар т.б., соғысқа қатысуға қарсы болған жоқ.
Сауд Арабиясы Иранды «халықаралық құқықты бұзды» деп айыптап, «жаулық әрекетке өз қатерін тигізуге құқығы барын» мәлімдеді. Катар мұндай соққыларға өз аумағында орын берген жоқ; олардың қорғаныс күштері Хамад әуежайына жасалған шабуылдарды тойтарып, исламдық апатқа қауіп жоқ екенін айтты. Біріккен Араб Әмірліктері мен Оман да шабуылдан қорғаныс шараларын күшейтті. Халықаралық Ислам ұйымы Иранның әрекеттерін қатаң сынап, «қарапайым азаматтарға зорлық-зомбылық жасауды тоқтатуға» шақырды.
Ресей Иранның серігі және Ирактағы да ортақ мүддесі бар. РФ Сыртқы істер министрлігі шеңберінде тез арада жағдайды тұрақтандыру, бейбіт келіссөздерді бастау керектігін ескертті. Оның мәлімдеуінше, «әскери қимылдар тұрғындар мен инфрақұрылымға зардап келтіруде», сондықтан жағдай бірден диалогқа түсу арқылы реттелуі тиіс. Түркия Президент әкімшілігі де «ішкі дағдарыста қайта іске аспайды» деп мәлімдеді, елдің әскери-әуе және теңіз күштері бұл операцияларға араласпайтынын растады.
БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш «қақтығыс барлық тараптың мүддесіне қайшы» екенін айтып, дереу атысты тоқтату қажет екенін жеткізді. ДДСҰ басшысы Тедрос Гебрейесус бейбіт тұрғындар зардап шегіп жатқанын ескертті және тараптарды «диалог, дипломатиялық жолмен дағдарысты шешуге» шақырды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі төрағасы болып табылатын Франция президенті Эммануэль Макрон халықаралық жағдайды бақылап, ҮЕҰ және Сириямен келіссөздерге келу қажеттігін мәлімдеді.
Әзірге бүкіл халықтық деректер жоқ болғанымен, жүздеген бейбіт тұрғын қаза тауып, мыңдаған адам жараланған болуы ықтимал. Мысалы, жергілікті ақпарат құралдары 2026 жылғы төртінші күнге дейін Иранда ~742 адам қаза болып, 1 000-дайы жараланғанын хабарлады. Оған қоса, Израильдегі меншікті инфрақұрылымға да зақым келді. Құрылыс, әкімшілік ғимараттар бұзылып, тұрғын үй қираған.
Таяу Шығыс қақтығысы қорқынышы мұнай бағасының күрт өсуіне әкелді: құбылмалы жағдай нәтижесінде Хурмоз бұғазындағы кеме қатынасы төмендеп, әлемдік мұнай трейдінің 20%-ы тәуекелде тұр. Қытай билігі өзіне тиесілі шикізат ағындарының үзіліп қалмауын қадағалап отыр. Жағдайды талдаушылар Қытай мен Үндістан секілді мұнай сатып алушылар стратегиялық қорларын толықтыра бастағанын айтуда. Жапония мен Оңтүстік Корея да мұнайдың қымбаттауынан сақтану шараларын енгізді. Жалпы, 2026 жылдың бірінші тоқсанда әлемдік экономика өсімі тежеулі болуы мүмкін, ал Қазақстан мұнай мен газ экспортына тәуелді.
Мамандардың пікірінше, жалпы шиеленіс «аймақтық деңгейде» қалады да, жаһандық соғысқа ұласпайды. Солай болса да, болашақ жағдай бойынша бірнеше сценарий қарастыруға болады:
Шиеленіс күшейсе: АҚШ және Израиль өз шабуылдарын жалғастырып, Иранның одақтастары араласады. Израиль Ливанға әскери күш жұмылдырады, Иран Хормузды жауып, Мұнай экспорты тежеледі. Мұнай бағасы өсіп, жаһандық инфляция артады. Қазақстан экономикасы мұнай экспортына тәуелді болғандықтан, кейбір салдарлар сезілуі мүмкін.
Деэскалация, дипломатия: Тараптар бейбіт келіссөздерге көшіп, атыс тоқтайды. Халықаралық делегациялар Тегеран мен Иерусалимде қауіпсіздік кепілдіктерін талқылайды. Қақтығыс салдары шектеледі, алдағы кезеңде энергетика бағалары тұрақтанады. Қазақстанның сыртқы экономикасы салыстырмалы түрде тұрақты қалады.
Ішкі Иран дағдарысы: Иранда ішкі билік тартысы басталып, елде үкімет ауысуы мүмкін. Көптеген сарбаз бен генерал отставкаға кетіп, жаңа басшылар сайланады. Соғыстың жаһандық ықпалы әлсірейді. Қазақстанның мұнай экспортына қысым болуы мүмкін, себебі тұрақсыздық экспорт жолдарын тежеуі ықтимал.
Осы сценарийлердің қайсысы басым болары әзірге белгісіз. Сарапшылардың көпшілігі қақтығыс аймақ шеңберінде шешіледі деп болжаса да, кездейсоқ жағдайлар «араласа кетуі» мүмкін екенін ескертеді. Халықаралық банктер мен агенттіктер де жағдайды мұқият бақылап отыр.