Ұлттық банк деректеріне сәйкес, 2024 жылдың соңына қарай экономикаға берілген барлық несие көлемі 41,9 трлн теңгеге жетті.
Қазақстанда соңғы жылдары тұтынушылық несие бұрын-соңды болмаған қарқынмен өсіп, банк секторына үлкен табыс әкелді. Бірақ бұл өсім экономиканың дамуын емес, халықтың қарызға тәуелділігін күшейтіп жатқанын қаржы сарапшылары ашық айтып отыр. Әсіресе «бөліп төлеу», «пайызсыз несие», «жеңіл рәсімдеу» сияқты құралдар қаржы ұйымдары үшін тиімді болғанымен, халықтың төлем қабілетіне ауыр салмақ түсірді.
Ұлттық банк деректеріне сәйкес, 2024 жылдың соңына қарай экономикаға берілген барлық несие көлемі 41,9 трлн теңгеге жетті. Оның 24,2 трлн теңгесі – халықтың қарызы. Яғни елдегі барлық несиенің 55 пайыздан астамы азаматтардың мойнында. Бұл көрсеткіш соңғы бес жылда үздіксіз өсіп келеді. 2019–2023 жылдары жан басына шаққандағы қарыз көлемі 50 пайыздан астам көбейген.
Сарапшылардың айтуынша, бұл өсімнің негізгі себебі – бөліп төлеу нарығының бақылаусыз кеңеюі. Соңғы жылдары банктер мен қаржы ұйымдары тұтынушылық несиені барынша жеңілдетіп, бірнеше минутта рәсімделетін жүйе құрды. Ресми түрде пайызсыз болып көрінгенімен, банк табысын комиссия, сақтандыру, серіктес дүкендердегі үстеме баға және кешіктірілген төлем айыппұлдары арқылы алады.
Halyk Finance сарапшыларының есебіне қарағанда, Қазақстанда берілген несиелердің 67 пайыздан астамы тұтынушылық мақсатта алынған. Яғни қарыздың негізгі бөлігі баспана немесе бизнеске емес, тұрмыстық техника, смартфон, жиһаз, жөндеу, күнделікті шығындарға жұмсалады. Бұл дамыған елдермен салыстырғанда өте жоғары көрсеткіш. Еуропа елдерінде несие портфелінің негізгі бөлігін ипотека құрайды, ал тұтынушылық несиенің үлесі әлдеқайда төмен.
Тағы бір маңызды көрсеткіш – халық табысының қанша бөлігі несие төлеуге кететіні. Соңғы деректер бойынша, қазақстандықтар табысының 6,5 пайызын несие өтеуге жұмсайды. Бір қарағанда бұл үлкен емес сияқты көрінеді. Бірақ негізгі айырмашылық – азық-түлік шығынында. Қазақстанда үй шаруашылықтары табысының 52,3 пайызын тамаққа жұмсайды. Несие төлемдерін қосқанда міндетті шығындар 60 пайызға жақындайды. Halyk Finance сарапшыларының пікірінше, дәл осы айырмашылық халықты қарызға итермелеп отыр. Табысы жеткіліксіз болғандықтан, азаматтар қажетті затты кейінге қалдырмай, бөліп төлеу арқылы сатып алады. Соның салдарынан тұтынушылық несие портфелі жыл сайын емес, әр тоқсан сайын өсіп жатыр. 2025 жылдың үшінші тоқсанында ғана тұтынушылық несиелер көлемі 26 пайызға артқан.
Бөліп төлеу жүйесі инфляцияға да әсер етті. Сарапшылар бұл механизм нарықта жоқ сұранысты қолдан жасайды деп есептейді. Адамдар қолында ақша болмаса да сатып ала береді, ал сұраныс көбейген сайын тауар бағасы өседі. Баға өскен соң қайтадан несиеге жүгіну көбейеді. Осылайша экономикада тұтыну – қарыз – инфляция деген тұйық шеңбер қалыптасады.
Қаржы нарығын бақылаушылар бөліп төлеудің кеңеюі базалық мөлшерлеменің өсуіне де жанама әсер еткенін айтады. Себебі тұтынушылық несие көбейген сайын ақша айналымы артып, инфляциялық қысым күшейеді. Осыған байланысты үкімет соңғы жылдары бөліп төлеу нарығын реттеу туралы бірнеше рет мәселе көтерді. Бірақ бұл саланы толық шектеу әзірге мүмкін болмай отыр.
Себебі банктер үшін ең табысты бағыт дәл осы тұтынушылық несие болып отыр. Ипотека мен бизнес несиесіне қарағанда, қысқа мерзімді тұтынушылық қарыздан түсетін пайда жоғары. Рәсімдеу оңай, тәуекел халықтың мойнында, ал табыс тұрақты. Сондықтан қаржы ұйымдары бұл сегменттен бас тартуға мүдделі емес.
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі модель өзгермесе, алдағы жылдары халықтың қарыз жүктемесі одан әрі өседі. Экономикада табыс тез өсіп жатқан жоқ, ал тұтыну әдеті керісінше күшейіп келеді. Мұндай жағдайда несие беру шарттарын қатаңдату ғана уақытша нәтиже береді.
Негізгі мәселе – халық табысының төмендігі мен қаржы жүйесінің тұтынуға тәуелді құрылымы. Егер экономика нақты секторды емес, қарыз арқылы тұтынуды қолдай берсе, болашақта басты қауіп банктер үшін емес, халықтың төлем қабілеті үшін туындайды. Ал бұл кез келген ел үшін ең күрделі қаржылық тәуекелдердің бірі.
Соңғы жылдары Қазақстанда тұтынушылық несие тек көлемі жағынан емес, құрылымы жағынан да өзгерді. Ұлттық банк мәліметіне қарағанда, кейінгі үш жылда қысқа мерзімді қарыздардың үлесі айтарлықтай артқан. Яғни азаматтар ұзақ мерзімді инвестицияға емес, тез рәсімделетін, бірақ пайызы жоғары несиелерге жиі жүгінетін болған. Бұл банк жүйесінің халықты ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылыққа емес, тұрақты қарыз айналымына бейімдеп отырғанын көрсетеді.
Қаржы нарығындағы тағы бір ерекшелік – бөліп төлеу мен онлайн несие беру қызметінің күрт өсуі. Соңғы жылдары банктер мобильді қосымша арқылы бірнеше минутта несие рәсімдеуді қалыпты жағдайға айналдырды. Сарапшылардың айтуынша, бұл қаржылық тәртіпті әлсіретіп, эмоциялық сатып алу санын көбейтті. Бұрын адам ірі зат сатып алу үшін ақша жинайтын болса, қазір шешім бірнеше секундта қабылданады, ал оның салдары айлар бойы төленеді.
Halyk Finance сарапшылары тұтынушылық несиенің өсуі инфляцияны күшейтетін негізгі факторлардың бірі екенін айтады. Себебі нарықта нақты табыс өспесе де, несие арқылы сұраныс көбейеді. Сұраныс көбейген сайын тауар бағасы өседі, ал баға өскен сайын халық қайтадан қарыз алуға мәжбүр болады. Мұндай модель ұзақ мерзімде экономиканың табиғи дамуын тежейді.
Тағы бір маңызды мәселе – халықтың қаржылық жүктемесінің жасырын түрде өсуі. Ресми статистикада несие төлемдері табыстың 6–7 пайызы ғана деп көрсетілгенімен, сарапшылар бұл көрсеткіш толық картинаны ашпайды дейді. Себебі көптеген азамат бірнеше банктен қатар қарыз алған, оған микрокредит пен бөліп төлеуді қосқанда нақты жүктеме әлдеқайда жоғары болады.
Сарапшылардың бағалауынша, елдегі қарыз алушылардың едәуір бөлігі табысының жартысынан көбін міндетті төлемдерге жұмсайды. Мұндай жағдайда кез келген инфляция, жұмыссыздық немесе табыстың азаюы төлем қабілетінің күрт төмендеуіне әкелуі мүмкін. Бұл тәуекел тек халық үшін емес, банк жүйесінің тұрақтылығы үшін де маңызды.
Соңғы уақытта үкімет пен Ұлттық банк тұтынушылық несиені шектеу туралы бірнеше рет мәлімдеді. Кейбір талаптар қатаңдатылып, қарыз алушының төлем қабілетін тексеру күшейтілді. Алайда сарапшылар бұл шаралар мәселені толық шешпейді дейді. Себебі банктер үшін ең табысты сегмент – дәл осы тұтынушылық несие. Сондықтан қаржы ұйымдары жаңа өнім ойлап тауып, қарыз берудің басқа жолдарын табады.
Халықаралық тәжірибеде мұндай жағдай көбіне экономиканың әлсіз тұсында байқалады. Табысы баяу өсетін елдерде тұтынушылық несие тез көбейеді, ал дамыған елдерде негізгі қарыз ипотека мен бизнеске бағытталады. Қазақстандағы қазіргі құрылым халықтың қаржыға емес, қарызға сүйеніп өмір сүре бастағанын көрсетеді.
Сарапшылардың пікірінше, мәселені тек несие беруді шектеу арқылы шешу мүмкін емес. Егер халықтың табысы артпаса, сұраныс бәрібір қарыз арқылы жабылады. Сондықтан негізгі міндет – жалақы өсімі, өндіріс, жаңа жұмыс орындары сияқты нақты экономикалық өзгерістер жасау. Әйтпесе қазіргі үрдіс жалғаса берсе, тұтынушылық несие көлемі тағы да өседі, ал банк жүйесі бұрынғыдай пайда таба береді. Бірақ бұл табыс халықтың қаржылық тұрақтылығының есебінен жиналып жатқанын көпшілік енді ғана түсіне бастады.