Қазір экономикаға берілген барлық несиенің 53,2 пайызы халықтың мойнында.
Қазақстанда халықтың банк алдындағы қарызы жыл сайын рекорд жаңартып жатыр. Ұлттық банк жариялаған соңғы мәліметке сәйкес, 2025 жылғы 1 қарашадағы жағдай бойынша азаматтардың банктерге берешегі 26,1 трлн теңгеге жеткен, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Бұл – ел тарихындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Қазір экономикаға берілген барлық несиенің 53,2 пайызы халықтың мойнында. Яғни Қазақстанда қарыздың негізгі ауыртпалығы бизнеске емес, қарапайым азаматтарға түсіп отыр.
Бұл соманың қаншалықты үлкен екенін түсіну үшін оны басқа елдердің көрсеткіштерімен салыстырып көрген жөн. 26 трлн теңге – шамамен 55–57 млрд доллар. Мұндай ақша кейбір мемлекеттердің бір жылдық бюджетімен тең. Мысалы, Қырғызстанның жылдық бюджеті шамамен 4–5 млрд доллар, Тәжікстан – 6–7 млрд доллар, ал Моңғолияның мемлекеттік шығыстары 20 млрд доллардан сәл асады. Яғни Қазақстан халқының банкке қарызы осы елдердің бірнеше жылдық бюджетін қосқандағы сомамен тең.
Тіпті Еуропадағы кейбір шағын мемлекеттердің экономикасымен салыстырғанда да бұл өте үлкен көрсеткіш. Сарапшылардың айтуынша, халықтың қарызы жалпы ішкі өнімге шаққанда да жоғары деңгейге жақындап келеді. Қазақстанның ЖІӨ шамамен 270 млрд доллар болса, соның едәуір бөлігі тұтынушылық кредиттер арқылы айналып жатыр. Бұл қаржы жүйесінің өндірістен гөрі қарызға көбірек тәуелді болғанын көрсетеді.
Ұлттық банк дерегіне қарағанда, экономикаға берілген кредиттердің жалпы көлемі 49,1 трлн теңге. Оның 23 трлн теңгесі бизнеске, ал 26,1 трлн теңгесі халыққа берілген. Яғни банктер кәсіпкерлікті емес, тұтынуды қаржыландыруға көбірек мүдделі. Себебі тұтынушылық несие – ең табысты бағыт. Пайызы жоғары, рәсімдеу оңай, ал сұраныс тұрақты.
Тағы бір маңызды жайт – несиенің басым бөлігі теңгемен берілген. Қазір барлық кредиттің 89 пайыздан астамы ұлттық валютада рәсімделген. Бұл бір жағынан валюталық тәуекелді азайтқанымен, екінші жағынан банктердің ішкі нарықтан жоғары пайызбен табыс тауып отырғанын көрсетеді. Қазақстанда тұтынушылық кредиттің жылдық мөлшерлемесі көптеген дамыған елдермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары.
Мысалы, Еуропа елдерінде тұтынушылық несие көбіне 5–10 пайызбен беріледі. Қазақстанда бұл көрсеткіш 20–30 пайызға дейін жетеді, ал кейбір микрокредиттерде одан да жоғары. Соған қарамастан халық несие алуды тоқтатпай отыр. Сарапшылар мұны табыстың төмендігімен және бағаның қымбаттауымен байланыстырады. Көп жағдайда азаматтар несие өмір сүру үшін алуға мәжбүр.
Соңғы жылдары бөліп төлеу, онлайн-несие, экспресс-кредит сияқты өнімдердің көбейіп кетуі де қарыздың күрт өсуіне әсер етті. Қазір бірнеше минуттың ішінде телефон арқылы миллион теңгеге дейін рәсімдеуге болады. Мұндай жеңілдік банктерге тиімді болғанымен, халықтың қаржылық тұрақтылығын әлсіретіп жатыр.
Тағы бір алаңдатарлық үрдіс – банктердің пайдасы өсіп жатқанда, халықтың қарызы да бірге өсуде. Соңғы жылдары екінші деңгейлі банктер рекордтық табыс жариялады. Бірақ сонымен қатар мерзімі өткен қарыз көлемі де көбейіп келеді. Бұл қаржы жүйесінде тепе-теңдік бұзылып жатқанын көрсетеді.
Сарапшылардың пікірінше, 26 трлн теңге – жай статистика емес, бұл әлеуметтік қауіптің белгісі. Егер халық табысын емес, қарызын көбейтумен өмір сүрсе, экономикалық өсім тұрақты болмайды. Сондықтан тұтынушылық несиені шектеу, пайызды төмендету және банктердің жауапкершілігін күшейту туралы мәселе жиі көтеріле бастады.
Қазір Қазақстанда қалыптасқан жағдайдың парадоксы – банктер байып жатыр, ал халық қарызға батып барады. 26 трлн теңге қарыз – бұл жай сан емес, бұл елдегі қаржы жүйесінің қай бағытқа кетіп бара жатқанын көрсететін ең үлкен сигнал.
Қазақстанда халық қарызының 26 трлн теңгеден асуы тек қаржы көрсеткіші емес, бұл әлеуметтік-экономикалық тәуекелдің белгісі. Сарапшылардың айтуынша, қарыз көлемі жалпы ішкі өніммен салыстырғанда әлі дамыған елдер деңгейіне жетпегенімен, халық табысына шаққанда өте жоғары. Себебі Қазақстанда орташа жалақы Еуропа елдерімен салыстырғанда бірнеше есе төмен, ал несие пайызы керісінше жоғары.
Мысалы, дамыған мемлекеттерде халықтың қарызы көп болғанымен, пайыздық мөлшерлеме төмен және табыс жоғары. Сондықтан қарыз экономиканы дамыту құралы ретінде жұмыс істейді. Ал Қазақстанда тұтынушылық несие көбіне күнделікті шығынды жабу үшін алынады. Бұл қаржы жүйесінің әлсіз тұсын көрсетеді.
Тағы бір маңызды мәселе - банктердің табысы мен халықтың қарызы қатар өсіп жатыр. Соңғы жылдары екінші деңгейлі банктер триллиондаған теңге пайда тапты. Бірақ сол уақытта халықтың несие жүктемесі де рекордтық деңгейге жетті. Бұл банктердің негізгі табысы өндірісті емес, азаматтардың қарызын көбейту арқылы қалыптасып отырғанын көрсетеді.
Сарапшылардың пікірінше, егер тұтынушылық несие осындай қарқынмен өсе берсе, алдағы жылдары әлеуметтік тәуекел күшеюі мүмкін. Себебі табысы өспеген халық қарызды қайта қаржыландыру арқылы ғана өмір сүре бастайды. Мұндай жағдай ұзаққа созылса, банк жүйесіне де қауіп төнуі ықтимал.
Сондықтан экономистер тұтынушылық кредитке бақылауды күшейтіп, бизнеске берілетін несие үлесін арттыру қажет екенін айтып отыр. Әйтпесе 26 трлн теңгеге жеткен қарыз алдағы уақытта одан да өсіп, қаржы жүйесінің тұрақтылығына әсер етуі мүмкін.