2018 жылы енгізілген алғашқы ақылы тұрақ жүйесінде (сағатына 100 теңгеден) түсімдердің бөлінуі ресми түрде былай жүзеге асырылған:
Астанадағы ақылы автотұрақтар мәселесі соңғы жылдары қоғамда жиі талқыланатын тақырыптардың біріне айналды. Әсіресе қарапайым тұрғындарды «бұл ақша қайда кетіп жатыр?» деген сұрақ алаңдатады. Көлік көп, тұрақ жетіспейді, ал төлем енгізілгеннен кейін халықтың қызығушылығы да, күдігі де артты. Сондықтан бұл жүйенің қалай жұмыс істейтіні мен қаражаттың қалай бөлінетіні туралы ашық айту маңызды.
Астана қаласының әкімі Жеңіс Қасымбектің мәліметі бойынша, әр сағаттық 100 теңге төлемнің шамамен жартысы құрылғы мен жұмысты ұстауға жұмсалады, кішкене бөлігі – мемлекетке түсетін салық (12 тг) және төлем айыппұлдары құраушы мемлекеттік серіктес «Астананың көлік тұрағы кеңістігі» ЖШС-ның үлесіне (5 тг) бөлінеді. Соңғы жылдары осы салада маңызды өзгерістер болды, 2023 жылы мемлекеттік комиссия автотұрақтар мәселесі бойынша тергеу жүргізіп, 2025 жылы коммуналдық паркингтерді басқару келісімшарттары қайта қаралды.
Қазақстан заңнамасы бойынша қалаларда жол бойындағы тұрақ орындарын ақылы ету – жергілікті атқарушы органның шешімі. Астанада жергілікті бюджет қаражатын толықтыру және көлік мәселесін реттеу мақсатында ақылы автотұрақтарды кеңейту қолға алынды. 2025 жылғы қысқа мерзімді жаңалық бойынша, ашық типтегі коммуналдық тұрақтарға сағатына 100 теңге тариф енгізілген. Әкімнің баяндамасы бойынша, коммуналдық тұрақтарда шлагбаум орнатылған тұрақтарда сағатына 300 теңге, ашық паркингте 100 теңге белгіленеді. Жекеменшік паркингтерде бағалар 300-5000 теңгеге дейін ауытқиды және оларға билік араласпайды. Мұндай ашық тарифтер қала қазынасына түсетін түсімді анықтайтын еді, алайда 2023 жылы «Астананың көлік тұрағы кеңістігі» ЖШС-мен жасалған мерзімді серіктестік келісімі бұзылды.
2013-2025 жылдар аралығында Астанада ақылы тұрақтарды күтіп-бағу үшін «Астананың көлік тұрағы кеңістігі» деген ЖШС жауапты болды (мемлекеттік-жекеменшік әріптестік). 2023 жылы бәсекелестікті қорғау агенттігінің Астана департаменті бұл компанияға заңсыз артықшылықтар берілгенін анықтап, әкімдік келісімшартты бұзуға міндеттелді. 2025 жылдың басында аталған келісімшартты бұзу шаралары қабылданды, ал 2025 жылғы қазаннан бастап жаңа минуттық төлем жүйесі ендірілмек. Бұл өзгерістер қаладағы ақылы тұрақ жүйесінің және қаражат ағынын реттеу механизмінің ірі жаңаруы ретінде бағаланды.
2018 жылы енгізілген алғашқы ақылы тұрақ жүйесінде (сағатына 100 теңгеден) түсімдердің бөлінуі ресми түрде былай жүзеге асырылған:
Салық ретінде – 12 теңге (12%)
Мемлекеттік серіктес «Астананың көлік тұрағы кеңістігі» ЖШС-на – 5 теңге (5%)
Жаңа жұмыс орындарына (150 орын) – 12 теңге
Жабдық пен қызмет көрсету шығындарына – 44 теңге
Төлем агентінің комиссиясына – 5 теңге
Тұрақ аумағын жақсартуға – 22 теңге
Бұл шамамен әрбір 100 теңгенің шамамен жартысын құрылғы мен техникалық шығындарға (44 теңгесі) және аумақты жақсартуға (22 теңгесі) жұмсау керектігін көрсетеді. Мемлекеттік серіктес тек 5 теңге, яғни 5%-ын алады, қалған бөлігі сапалы қызмет ұсыну мен инфрақұрылымды дамытуға бағытталған. Жылдық есеп бойынша тұрақ алымдарынан түскен қаражаттың басым бөлігі техникалық және коммуналдық шығындарға кетеді: былтырғы деректерге сай жалғыз « Астананың көлік тұрағы кеңістігі»-нің кірісі ғаламдық есептерде нақты көрсетілмеген, бірақ республикалық есепте «жұмыс орындары мен техниканы қаржыландыруға кететін шығыстар» деп сипатталған.
Қоғамда ақылы тұрақтар мәселесінде бірнеше сын-пікір бар. Бірі «ақылы паркингтердің кірісі қалай пайдаланылады?» деп алаңдайды, себебі 2018–2022 жылдар аралығында түскен түсімді зерттегенде, олар бойынша түсімдердің көп бөлігі мемлекеттік жер құқығына берілмегені анықталған (95% жеке компанияның жалағына кеткен деген деректер тараған). Бұл мәселе бәсекелестік агенттігі тексеруіне әкеліп, нәтижесінде «Астананың көлік тұрағы кеңістігі»-мен жұмыс тоқтатылды.
Ақпарат агенттігінің сұхбатында компания өкілдері де кірістердің бөлінуін көрсетіп, табыс мемлекеттік бюджетке де, тұрақты даму үшін де бағытталатынын айтты. Әкімдік жауаптарында түсімдер аумақты қазынаға түсіп, жер пайдалану ақысынан түсетін үлес арнайы көлік жобаларын қаржыландыруға жұмсалатыны, оның ішінде 22 теңгесі жаяу жүргіншілер инфрақұрылымына қарайтыны айтылды. Сонымен бірге, қоғамдық тыңдауларда «ақылы тұрақ» туралы өзгерістер әділетті тарифтер саясатын енгізуге мүмкіндік береді деп келісті.
Ресми аудиттер мен қаржылық есептілікте нақты сома баяндалмағанмен, 2025 жылғы мәжіліс сұрағында әкім кірістердің меншікке қарай бөлінуін түсіндірді: қазіргі таңда коммуналдық тұрақтарда түсімдер есеп-фактура жүйесімен орналастырылуда, жеке тұрақтардан түскен сома оларды ұйымдастырған компанияға толық қалады. Сонымен қатар, 2023 жылғы зерттеу нәтижесіне сәйкес, келісімшарт бұзылуына талпыныс 2024 жылы сот шешімімен расталған.
Жалпы алғанда, ақылы тұрақтарды енгізудің басты мақсаты – тек ақша жинау емес. Бұл жүйе қаладағы көлік қозғалысын реттеу үшін қажет. Көліктерді ретсіз қою азайып, жол кептелісі төмендейді деген есеп бар. Сонымен қатар, бюджетке қосымша кіріс түседі.
Астанадағы ақылы автотұрақтар жүйесі бірнеше рет өзгерістерден өтті. 2018 жылы бастапқы жүйеде кірістердің едәуір бөлігі инфрақұрылымды дамытумен ұштасқан, бірақ қоғамдық бақылауда есептің ашықтығы туралы сұрақ туындаған. 2023-2024 жылдары заңдық бақылау жүргізіліп, жекеменшік келісімшарт бұзылды. Енді әкімдік тарифтер мен есеп жүйесін әділ әрі ауқымды ету үшін минуттық төлем жүйесіне және ашық есепке көшу жоспарын жариялады. Қоғамдық сын мен ресми мәлімдемелерге қарағанда, түсімнің бір бөлігі әлі де коммуналдық инфрақұрылымдарға жұмсалмақ (жаяу жүргіншілер инфрақұрылымы, қоғамдық көлік жолдары), ал ескерілмеген бөлінулер ашық түрде жариялануда. Қазақстан шеңберінде ақылы тұрақтан түсетін қаражатты көбірек қадағалау мен есептілікті талап ету – жаңа жүйені тиімді басқаруға қажетті шарт.
Әкімдік өкілдерінің айтуынша, енді түсімдер арнайы жүйе арқылы тіркеліп, бақылауға алынады. Қаражаттың бір бөлігі қалалық инфрақұрылымды дамытуға, оның ішінде жаяу жүргіншілер жолдары мен қоғамдық көлік жобаларына бағытталады. Бұл – ақылы тұрақтардың тек жүргізушілерге емес, бүкіл қала тұрғындарына пайда әкелуі тиіс деген ұстаным.
Сарапшылар да бұл өзгерістерді маңызды қадам деп бағалайды. Олардың айтуынша, егер жүйе толық ашық әрі әділ жұмыс істесе, ақылы тұрақтар қаланың дамуына нақты үлес қоса алады. Бірақ бұл үшін тұрақты бақылау мен есептілік қажет.
Қорыта айтқанда, Астанадағы ақылы автотұрақтар жүйесі бірнеше кезеңнен өтті. Алғашқы кезде бұл жүйе көп сұрақ тудырса, кейін тексерістер жүргізіліп, кемшіліктер анықталды. Қазір жаңа кезең басталып отыр. Ендігі мақсат – жүйені әділ, ашық және тиімді ету.
Ал тұрғындар үшін ең маңызды сұрақ өзгермейді. Олар төленген әрбір теңгенің қайда кеткенін білгісі келеді. Егер осы сұраққа нақты әрі түсінікті жауап берілсе, онда ақылы тұрақтарға деген сенім де арта түседі.