Банкроттық туралы заңға 3 жыл: қоғам үшін «екінші мүмкіндік» пе, әлде тәуекел ме?

Қазақстанда «Азаматтардың төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы» заңның қабылданғанына үш жыл толуы – тек құқықтық құжаттың «мерейтойы» емес, елдегі әлеуметтік-экономикалық ахуалдың айнасы іспетті құбылыс. 2023 жылдың 3 наурызында күшіне енген бұл заң бастапқы кезеңде қоғамда қарама-қайшы пікірлер туғызғаны белгілі: бір тарап оны қаржылық тығырыққа тірелген азаматтар үшін «екінші мүмкіндік» деп қабылдаса, екінші тарап бұл тетік жауапсыз қарыз алуды ынталандырып, несие мәдениетіне кері әсер етуі мүмкін деген күдік білдірді.

Үш жылдық тәжірибе осы пікірлердің қайсысы шындыққа жақын екенін нақты деректер арқылы көрсетуге мүмкіндік берді. Ресми мәліметтерге сүйенсек, осы уақыт ішінде 100 мыңнан астам азамат банкроттық рәсіміне өтініш берген, ал олардың шамамен 28 400-і соттан тыс банкрот деп танылған. Жалпы есептен шығарылған қарыз көлемі 147,1 млрд теңгеге жуықтаған. Бұл көрсеткіштерді жай ғана статистикалық дерек ретінде қарастыру қателік болар еді. Әрбір өтініш – қаржылық күйзеліске түскен жеке адамның, отбасының, кейде тұтас әлеуметтік топтың тағдырын білдіреді.

Заңның негізгі мақсаты – қарызға батқан азаматтарға заңды жолмен қаржылық жағдайын реттеуге мүмкіндік беру. Құжатта үш түрлі рәсім қарастырылған. Оның бірі – соттан тыс банкроттық, екіншісі – сот арқылы банкроттық, үшіншісі – төлем қабілеттілігін қалпына келтіру. Ең көп қолданылып отырғаны – соттан тыс банкроттық. Бұл рәсімге қатысу үшін азаматтың бастапқы қарызы 5,9 млн теңгеден аспауы тиіс. Сонымен қатар адамның тұрақты табысы болмауы немесе өте төмен болуы, қарыз көлемінің белгіленген межеден асуы сияқты талаптар да ескеріледі. Барлық өтініштер арнайы «Жеке тұлғалардың банкроттығы» ақпараттық жүйесі арқылы онлайн түрде қабылданып, өңделеді.

Алайда заңның қолданылу тәжірибесі бірқатар жүйелі мәселелерді де айқындап берді. Біріншіден, өтініштердің көп болуы халықтың қаржылық жағдайының күрделі екенін көрсетеді. Яғни мәселе тек заңда емес, халықтың табыс деңгейі мен қаржылық сауаттылығында жатыр. Екіншіден, 100 мыңнан астам өтініштің тек 28 мыңға жуығы ғана оң шешім тапқаны – рәсімдердің күрделілігі мен талаптардың қатаңдығын білдіреді. Бұл бір жағынан жүйенің жауапкершілік қағидатын сақтайтынын көрсетсе, екінші жағынан, шынымен көмекке мұқтаж азаматтардың бәрі бірдей бұл механизмге қол жеткізе алмай отырғанын аңғартады.

Заң қабылданғаннан кейін ол бір орында тоқтап қалған жоқ. Керісінше, тәжірибе барысында анықталған қиындықтарға байланысты бірнеше рет түзетілді. Мысалы, 2024 жылы енгізілген өзгерістер рәсімді айтарлықтай жеңілдетті. Бұрын бұл жүйеге қатыса алмайтын, бірақ тұрақты табысы бар азаматтарға төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімі қолжетімді болды. Сонымен қатар, соттан тыс банкроттық тек банктер мен микроқаржы ұйымдарына ғана емес, коллекторлық ұйымдар алдындағы қарыздарға да қолданылатын болды. Өтініш беру процесі де жеңілдеді. Бұрын азаматтар көп құжат жинауға мәжбүр болса, енді ақпараттық жүйе олардың қаржылық жағдайын автоматты түрде тексереді. Қазіргі уақытта парламентте тағы да жаңа түзетулер қарастырылып жатыр. Оның ішінде мемлекеттік тіркеу талаптарын жеңілдету және банкрот болған азаматтарды әлеуметтік қолдау шараларын енгізу мәселесі бар.

Статистикаға қарасақ, заңға деген сұраныс жылдан жылға артып келеді. 2024 жылы банкроттық рәсіміне 83 057 өтініш берілген. Ал 2025 жылдың алғашқы бес айының өзінде 77 106 өтініш тіркелген. Бұл – заңның қоғамда кеңінен қолданыла бастағанының нақты көрсеткіші. 2024 жылы 28 400 азамат соттан тыс банкрот деп танылып, олардың 147,1 млрд теңге қарызы жойылды. Орташа есеппен бір адамның қарызы шамамен 5,18 млн теңгені құрайды. Бұл көрсеткіш 147,1 млрд теңгені 28,4 мың адамға бөлгенде алынған.

Сол жылы төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімін пайдаланғандар да болды. Мысалы, 103 адам 9,5 млрд теңге көлеміндегі қарызды қайта құрылымдау жоспарын жасаған. Алайда оның тек 8-і ғана соңында бекітілген. Бұл – бұл рәсімнің әлі де күрделі екенін көрсетеді. Ал 2025 жылдың басында сот шешімімен 196 адам банкрот деп танылды. Бірақ олардың жалпы қарызы мен қайта құрылымдау туралы толық ақпарат әзірге жарияланбаған. Жалпы алғанда, заң қабылданғалы бері 40 млрд теңгеден астам қарыз кешірілгені айтылып отыр.

Бұл заңның әлеуметтік маңызы да ерекше. Ол тек қаржылық құрал емес, сонымен бірге әлеуметтік қолдау механизмі ретінде де қарастырылады. Мысалы, атаулы әлеуметтік көмек алатын 1 200 отбасының 1,4 млрд теңге қарызы кешірілген. Бұл – ең әлсіз топтарға нақты көмек көрсетілгенін білдіреді. Сонымен қатар, статистика көрсеткендей, банкроттық рәсімдерінің басым бөлігі соттан тыс тәртіпте жүргізілген. 28,4 мың адам мемлекеттік кірістер органдары арқылы рәсімделсе, тек 196 адам ғана сот арқылы банкрот деп танылған. Бұл азаматтардың көбіне жеңіл әрі қолжетімді жолды таңдағанын көрсетеді.

Сарапшылардың пікірінше, бұл заңның әлеуеті әлі толық ашылған жоқ. ҚР Қаржы нарығын реттеу агенттігінің директоры Александр Терентьев заңның үш түрлі рәсімді қамтитынын атап өтіп, 2024 жылдың 25 тамызынан бастап оның бұрынғыдан да қолжетімді болғанын айтты. Яғни мемлекет қарыз алушыларға қосымша мүмкіндік беріп отыр. Дегенмен сарапшылар бұл жүйені одан әрі жетілдіру қажет екенін айтады. Олар кредиторларға қойылатын талаптарды қайта қарау, сондай-ақ банкрот болған азаматтарды қайта бейімдеу бағдарламаларын дамыту керек деп есептейді.

Үш жылдық тәжірибе көрсеткендей, бұл заң көптеген азамат үшін қиын жағдайдан шығудың заңды жолына айналды. Көптеген адамдар қарыз жүктемесінен құтылып, қайтадан экономикалық белсенділікке орала бастады. Дегенмен бұл тек бастамасы ғана. Алдағы уақытта бұл жүйені жетілдіру, өңірлерде оның қолжетімділігін арттыру және халықты ақпараттандыру жұмыстары маңызды болып қала береді.

Қорыта айтқанда, азаматтардың банкроттығы туралы заң – тек қарызды кешіру механизмі емес, бұл экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға бағытталған құрал. 2024-2025 жылдары 28 мыңнан астам адамның банкрот деп танылып, ондаған миллиард теңге қарыздан босатылуы – осының дәлелі.