Алматыда ауаның сапасы – жай ғана экология емес, күнделікті тұрмыс.
Бір күн «таза» болса – тауды анық көресің, балалар серуендейді, бір күн «тұншықтырса» – терезе ашуға қорқасың, жөтел көбейеді, даладағы спорт «қауіпке» айналады. Бұл сезім көбіне эмоциямен айтылады. Бірақ эмоцияның артында нақты өлшеу жүйесі бар: ластаушы заттардың концентрациясы, шекті жол берілетін деңгей (ШЖШ), және сол көрсеткіштердің тәуліктік/айлық динамикасы, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Қазгидромет жариялаған 2024 жылғы шілде айына арналған мониторинг материалында Алматы қаласының атмосфералық ауасының жай-күйі 16 стационарлық бекетте бақыланатыны жазылған, оның 2-еуінде сынама қолмен алынады, 14-і автоматты бекет. Қала бойынша жалпы 25 көрсеткіш өлшенетіні көрсетіледі – оның ішінде PM2.5, PM10, күкірт диоксиді, көміртегі тотығы, азот диоксиді, озон, бенз(а)пирен және ауыр металдарға дейін бар. Демек «ауаның ластануы» деген бір ғана сөз емес, қай зат артып тұр – соған қарай шешім де бөлек болуы тиіс.
Осы мониторингте 2024 жылғы шілдедегі Алматы бойынша бір реттік ең жоғары концентрациялар кей заттарда шектен асқаны көрсетілген, мысалы, қалқыма бөлшектер (шаң) – 1,5 ШЖШм.б., күкірт диоксиді – 2,7 ШЖШм.б., көміртегі тотығы – 3,3 ШЖШм.б., азот диоксиді – 4,4 ШЖШм.б., озон – 3,1 ШЖШм.б. Ал орташа шоғырлар бойынша азот диоксидінің орташа мәні 1,2 ШЖШо.т. екені, өзге ластаушылар орташа деңгейде шектен аспағаны жазылған. Бұл екі маңызды нәрсені аңғартады, (1) жаздың өзінде «бір реттік» асулар бар; (2) мәселе бір ғана «түтінде» емес – азот диоксиді мен озон секілді заттар көлік пен фото-химиялық реакцияларымен де байланысты болуы мүмкін, сондықтан шешім «бір ғана нысанды» жапқанмен бітпейді.
Мониторинг материалында сол айда жоғары ластану (ЖЛ) және экстремалды жоғары ластану (ЭЖЛ) жағдайлары байқалмағаны да көрсетілген. Бірақ дәл осы есепте шілдеде жауын-шашын нормадан 2 есе көп болғаны, 43 мм орнына 82 мм түскені жазылған. Бұл – жаз айындағы ауаның «жеңілірек» болуына ықпал ететін факторлардың бірі болуы мүмкін (жауын «шаңды басады»), ал жыл мезгілі ауысқанда жағдай басқаша өрбуі ықтимал деген логикалық қорытынды жасауға негіз береді.
Енді «қашан шешіледі?» деген сұраққа нақты жауап беру үшін, ең алдымен шешімнің негізгі қозғау күштерін атау қажет: энергия (жылу көздері), көлік, және тұрғын сектор (жеке үйлердің отыны). Бұл үшеуін қатар қозғамай, Алматы «тұрақты таза ауаға» ие бола алмайды. Сол себепті соңғы жылдары ең көп талқыланған шешім – жылу электр орталықтарын газға көшіру.
Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі ресми хабарламасында 2026 жылы ел бойынша 2,4 мың МВт дәстүрлі қуат енгізу жоспарланғаны, ал Алматы энерго торабына ерекше назар аударылып отырғаны айтылады. Онда Алматылық ТЭЦ‑2 мен ТЭЦ‑3 кешенді жаңғыртылып, бу-газ қондырғыларының (ПГУ) жиынтық қуаты 1100 МВт-тан асады деп көрсетіледі. Сонымен қатар бірінші іске қосу кешеніндегі төрт су жылыту және үш бу қазанына гидравликалық сынақтар жасалып, оны ағымдағы жылыту маусымы аяқталған соң іске қосу көзделетіні айтылады; ал екінші кезең (ПГУ блогы) бойынша газ турбинасы мен генератор іргетасқа орнатылып, нысанды 2026 жылғы қыркүйекте іске қосу мақсаты аталған. Бұл дерек «ауа бір айда тазарады» деген үміттен гөрі «үлкен өзгеріс – құрылыстың логикасына тәуелді» екенін көрсетеді, ең ерте дегенде 2026–2027 жылыту маусымы кезінде нәтижені сезіну ықтималдығы жоғары (жоспар орындалса).
Ал көлік туралы айтқанда, Алматы «қаланың ішкі логистикасын» өзгертпей тыныс аша алмайды. Қалалық даму құжаттарының бірінде (ауа сапасын жақсарту шаралары көрсетілген бөлімде) қала орталығындағы автомобильдер санын 20 мың бірлікке қысқарту туралы индикатор кездеседі, сондай-ақ шығарындысы төмен аймақтар (LEZ) құруға байланысты 2023–2025 жылдары техникалық-экономикалық негіздеме, камера/анықтау жүйелері, коммуникациялық материалдар сияқты тармақтар берілген. Бұл – «көлікті жамандау» емес, нақты саясат құралы ғана, орталықта көлік азайса, азот диоксиді мен шаң сияқты қалаішілік ластаушыларға қысым төмендеуі тиіс.
Үшінші қозғаушы күш – тұрғын сектор және жалпы газдандыру. Қазгидромет материалының кіріспе бөлігінде өңір бойынша табиғи газға 156 елді мекен (33%) қосылғаны, газға 1,2 млн адамға қолжетімді болғаны (59%) көрсетілген. Бұл дерек Алматының маңайындағы агломерация үшін де маңызды: қалаға жақын елді мекендерде қатты отын азайған сайын, қыс мезгіліндегі фондық ластану да төмендеуі ықтимал. Бірақ бұл – бірнеше жылға созылатын инфрақұрылымдық процесс.
Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы жариялаған мәліметте 2024 жылы стационарлық көздерден атмосфералық ауаға ластаушы заттардың шығарындылары 2 271,4 мың тонна болып, алдыңғы жылмен салыстырғанда 0,6%-ға өскені көрсетілген. Бұл «Ауа мәселесі тек Алматының ішкі проблемасы» емес екенін аңғартады: ірі энергетика, өнеркәсіп, инфрақұрылым саясаттары жалпы елдік үрдіспен бірге жүреді.
Сонда Алматының ауасы қашан «шешіледі»? Егер «шешілді» дегенді күн сайынғы ластану асулары сирек, тұрақты төмен деңгейге түсуі деп түсінсек, ең қисынды жауап – бір датамен емес, кезеңмен. 2026 жылдың қыркүйегіне жоспарланған ірі энергетикалық іске қосулар уақытында орындалса, 2026–2027 маусымында алғашқы тұрақты оң әсер байқалуы мүмкін; бірақ толық нәтижеге жету көлік саясатының тиімділігіне (LEZ, орталықтағы көлікті қысқарту) және агломерацияның газдандыру қарқынына да тәуелді.