Диабет емі МӘМС жүйесіне өткенде пациент өмірінде не өзгерді

Оның басты уайымы өте қарапайым: ертең инсулинін немесе  дәрісін ала ма, эндокринологқа уақтылы кіре ме, анализін ақша төлемей тапсыра ма. Осы тұрғыдан қарағанда диабет емін бюджеттен емес, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру арқылы қаржыландыру туралы шешім жай ғана бухгалтерлік өзгеріс емес, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бұл емханадағы қолжетімділікке, дәріге, сақтандыру мәртебесіне, тіпті адамның күнделікті тәртібіне әсер ететін нақты өзгеріс. 2025 жылғы шілдеде қабылданған түзетулердің негізгі логикасы да осы болды: мемлекет базалық көмекті өзіне қалдырады, ал созылмалы ауруларды ұзақ мерзім басқару МӘМС арқылы жүреді.

Қазақстанда диабетпен ауыратындар саны жыл сайын өсіп келеді. Денсаулық сақтау министрлігінің дерегі бойынша 2025 жылы елде диабетпен тіркелген 535 033 пациент болған. Соның 504 456-сы немесе 95 пайызы екінші типті диабетпен, 30 577-сі бірінші типпен өмір сүріп жатыр. Бірінші типтегі науқастардың 5 625-і 18 жасқа дейінгі балалар. Бұл жай статистика емес. Бұл жүздеген мың отбасының дәріге, тексеруге, үздіксіз бақылауға тәуелді екенін білдіреді. Сондықтан диабет емі қай пакетке кіретіні туралы мәселе Қазақстандағы ең ірі әлеуметтік-медициналық тақырыптардың бірі болып отыр.

Соңғы жылдары мемлекет диабетке бөлінетін қаржыны айтарлықтай арттырды. Министрлік дерегіне сәйкес 2018 жылдан 2025 жылға дейін амбулаториялық дәрімен қамтамасыз етуге бөлінетін қаржы үш есеге өсіп, 87,8 млрд теңгеден 229 млрд теңгеге жеткен. Оның 45,5 млрд теңгесі диабет емдеуге бағытталған. Ал СҚ-Фармация-ның 2025 жылдың бірінші жартыжылдығы бойынша есебінде диабет амбулаториялық дәрі-дәрмек шығыны бойынша бірінші орында тұр: тек жарты жылдың өзінде оған 26,8 млрд теңге жұмсалған, бұл барлық қамтамасыз етілген рецепт сомасының 21 пайызы. Пациент саны бойынша да диабет алғашқы үштікке кірген: жарты жылда тегін дәрі алған диабетпен ауыратындар саны 397 789 адам болған. Бір науқастың орташа дәрі шығыны шамамен 67,5 мың теңгеге шыққан.

Демек, мемлекет бұл саланы жай ғана бір жолдан екінші жолға көшіріп отырған жоқ. Шын мәнінде ол өте қымбат, ұзақ мерзімді, тұрақты сұранысы бар диагнозды сақтандыру жүйесінің өзегіне кіргізіп отыр. Мұның саяси себептері де, қаржылық себептері де бар. Президенттің 2024 жылғы Жолдауынан кейін министрлік пен Қор «біртұтас базалық пакет» логикасын әзірледі. Соған сай 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап әлеуметтік маңызы жоғары ауруларға күдік туындаған кездегі бастапқы диагностика сақтандыру мәртебесіне қарамай тегін қалады, ал созылмалы ауруларды, соның ішінде диабетті, жоспарлы бақылау мен емдеу МӘМС арқылы жүреді. Яғни адам диабетке күдікпен алғаш тексерілуге барса, ол бұрынғыдай толық бөгелмейді. Бірақ диагноз қойылып, диспансерлік бақылауға шыққаннан кейін жүйенің негізгі «есігі» сақтандырумен ашылады.

Бұл өзгерістің науқас үшін жақсы жағы бар. Қордың ресми түсіндіруінде созылмалы диагнозы бар азаматтарға амбулаториялық және стационарлық жағдайда барлық қажетті ем, оның ішінде қымбат дәрілер де МӘМС шеңберінде көрсетілетіні айтылған. Сол логиканың ар жағында бір маңызды шындық тұр: диабет ешқашан тек қант деңгейімен шектелмейді. Ол көзге, бүйрекке, жүрекке, қан тамырларына, аяққа әсер етеді. Министрлік диабеті бар пациенттер шығынының құрылымын жариялағанда науқастардың 81 пайызы жылына 618 теңгеден 184 978 теңгеге дейінгі сомаға ем алатынын, 16,7 пайызы 184 979 бен 600 000 теңге аралығында, ал 2,3 пайызы 601 000 теңгеден 6,5 млн теңгеге дейін баратын ем мен бұйымдарды қажет ететінін көрсетті. Басқаша айтқанда, «сақтандыру не үшін керек» деген сұрақтың жауабы дәл осында: бірнеше мың теңге жарна арқылы адам миллиондаған теңгелік ықтимал шығыннан қорғанады.

Тағы бір жақсы жаңалық – жүйе енді жай ғана ескі дәрілерді тарату емес, терапияны жаңарту логикасына көбірек көшіп отыр. Министрлік 2026 жылдан бастап өндірушінің өзі тоқтатқалы отырған детемир инсулині сатып алынбайтынын, босаған қаражат есебінен қазіргі заманғы аналогтардың бірі – деглудек инсулинін жеткізу кеңейтілетінін мәлімдеді. Сонымен бірге бірінші және екінші типтегі диабеті бар пациенттердің амбулаториялық деңгейде заманауи антидиабеттік препараттармен толық қамтамасыз етілетіні, инсулин қолжетімділігі диспансерлік есепте тұрғандар үшін 100 пайыз екені айтылды. Бірінші типті диабеті бар балалардың 39 пайызы инсулин помпасын пайдаланып отырғаны да жүйенің жай тарату емес, технологиялық емге де ақша бөліп жатқанын көрсетеді.

Бірақ жүйенің ең әлсіз жері де осы ауысыммен бірге айқын көрінді. Бұрын пациент үшін «ауруым бар, демек тегін аламын» деген түсінік басым болды. Енді оны «ауруым бар, бірақ сақтандыру мәртебем дұрыс па» деген сұрақ алмастырып отыр. Ресми мәліметке сәйкес 2025 жылдың соңына қарай елде шамамен 3,6 млн адам МӘМС жүйесіне қатыспаған. Соның шамамен 1 миллионы әлеуметтік жағдайы дағдарыстық және шұғыл санатындағы азаматтар болған. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап дәл осы адамдар үшін жарнаны жергілікті атқарушы органдар төлей бастады. Бұл  өте маңызды жұмсарту тетігі. Алайда 3,6 млн адамның бәрі бірдей автоматты түрде қорғалды деген сөз емес. Ресми жұмысы жоқ, табысы үзік-үзік, өзін-өзі жұмыспен қамтитын не бейресми секторда жүрген азаматтар үшін сақтандыру мәртебесін ұстап тұру әлі де жеке жауапкершілікке сүйенеді.

Осы жерде нақты әлеуметтік түйін пайда болады. Диабетпен ауыратын адам үшін емді кейінге қалдыру деген – жай ғана дәрігерге бармай қою емес. Бұл асқыну қаупін өсіру. Демек сақтандыру мәртебесін жоғалту мен медициналық асқыну арасында тікелей байланыс бар. Қор түсіндірмесінде өз бетінше төлейтін азаматтар үшін жүйеге жылына 51 000 теңге жарна арқылы кіруге болатыны көрсетілді. Бұл қағаз жүзінде үлкен сома сияқты көрінбеуі мүмкін. Бірақ ай сайынғы табысы тұрақсыз отбасы үшін дәл осы төлем ем мен емсіздіктің арасындағы шекараға айналып кетеді. Сондықтан реформадағы басты сұрақ «диабет емі қысқарды ма» емес, «сақтандырудан тыс қалып қоятын адамдар саны қаншалықты азаяды» болуы керек.

Екінші мәселе дәрінің сөреге дейін жетуі. Теория жүзінде пакет кең болуы мүмкін, бірақ науқас емханада рецепт алып, дәріханадан таба алмаса, реформа халыққа жақсы көрінбейді. Міне, осы тұста 2026 жылғы дерек маңызды. Министрлік биылғы жылдың басынан бері 1439 байланыс орталығы 15 мыңнан астам өтініш өңдегенін хабарлады. Оның 30 пайызы диабетпен ауыратын пациенттерден түскен. Бұл диабеттің жүйедегі «ең сезімтал» диагноздардың бірі екенін аңғартады. Дәл сол ақпаратта министрлік 2026 жылдың басында онкология мен диабет бойынша кейбір препарат жеткізілімінде кідірістер тіркелгенін, бірақ қазір жағдай тұрақтандырылып, қажетті дәрілер қоймалар мен медициналық ұйымдарға түскенін мәлімдеді. Яғни проблема болмаған жоқ, бірақ ол ресми түрде мойындалып, кейін тұрақтанғаны айтылды.

Мұны түсіну үшін тағы бір санға қараған жөн. 2025 жылдың бірінші жартысында тегін дәрі-дәрмек жүйесі арқылы 8,56 млн-нан астам рецепт жазылып, 2,11 млн пациентке 126,1 млрд теңгеден астам дәрі берілген. Күніне орта есеппен 47,3 мың рецепт рәсімделген. Осындай ауқымдағы жүйеде аз ғана іркілістің өзі мыңдаған отбасыға сезіледі. Сондықтан диабетпен байланысты шағымның көп болуы міндетті түрде «жүйе құлады» деген сөз емес. Көбіне бұл диагноздың жаппай таралғанын, емнің үздіксіз болуы керегін және пациент сезімталдығының өте жоғары екенін көрсетеді. Дегенмен дәл осы диагноз шағым статистикасында алда тұрғаны реформаның ең әлсіз жері дәрі ағыны мен мәртебе мәселесі екенін де еске салады.

Енді «пациенттің өмірі өзгерді ме» деген сұраққа келсек, қысқа жауап мынадай. Иә, өзгерді, бірақ бұл өзгеріс кабинет ішіндегі емес, жүйе ішіндегі өзгеріс. Сақтандырылған адам үшін диабет емі кеңірек сақтандыру пакетінің бір бөлігіне айналды, демек ұзақ мерзімде қымбат асқынулардан қорғаныс күшейді. Балалар, асқынуы бар ересектер және мемлекет төлейтін санаттарға кіретіндер үшін қорғаныс сақталып тұр. Ал сақтандыру мәртебесі тұрақсыз адамдар үшін басты тәуекел дәрінің сапасында емес, жүйеге кіру құқығында жатыр. Бұл өте маңызды айырма.

Қорытындылай келе, диабет емін сақтандыру жүйесіне көшірудің басты мақсаты түсінікті. Бұл азаматтарды үлкен медициналық шығындардан қорғау. Бірақ бұл мақсат толық жүзеге асу үшін екі нәрсе маңызды. Біріншісі барлық пациенттің жүйеге қолжетімділігі. Екіншісі дәрі мен қызметтің нақты қолжетімділігі. Егер осы екі мәселе шешілсе, реформа өз нәтижесін береді. Ал егер адамдар жүйеден тыс қалып қойса немесе дәріге қол жеткізе алмаса, онда кез келген жақсы бастама күткен нәтижені бермеуі мүмкін.