Еуразиялық банктің табысы 70%-ға құлады: акционерлер дивидендсіз қалды

Еуразиялық банк 2025 жылға дивиденд төлемейтін болды. Акционерлер 25,4 млрд теңге көлеміндегі пайданы бөлмей, түгел капиталда қалдыру туралы шешім қабылдады. Себебі мемлекеттен кезінде алынған көмекті қайтару талабы күшейді. Қазір банктің мемлекет алдындағы қарызы шамамен 120 млрд теңге. Былтыр оның 30 млрд теңгесі ғана өтелген.

Бұл бір банктің мәселесі сияқты көрінгенімен, шын мәнінде Қазақстандағы банк жүйесінің ахуалын ашып берді. Себебі елдегі ірі банктердің көбі соңғы жылдары рекордтық табыс жариялағанымен, қарапайым халық үшін жағдай жеңілдеген жоқ. Несие қымбат, талап қатал, ал кешіктірілген төлем үшін салынатын айыппұл бұрынғыдан да ауыр. Соңғы айларда банктер кредит беру талабын күшейтті. Қарыз алушының табысы, шығыны, бұрынғы несиесі мұқият тексеріле бастады. Соның өзінде халықтың қарызы азаймай тұр. Ұлттық банк дерегіне сүйенсек, елдегі жалпы кредит көлемі 43 трлн теңгеден асты. Бұл – бірнеше жыл бұрынғы көрсеткіштен әлдеқайда көп. Қазақстандықтардың басым бөлігі қазір бір емес, бірнеше несие төлеп отыр. Банк секторындағы тағы бір үлкен мәселе – комиссия мен қосымша төлемдер. Ақша аударсаң да, бөліп төлеу рәсімдесең де, карта қызметін қолдансаң да түрлі төлем шыға береді. Кейде клиент банкке қарыз үшін емес, сол комиссиялардың астында қалып жатады.

Халық арасында “банкке бір кірсең, ақшаңның қайда кеткенін байқамай қаласың” деген пікірдің көбеюі де содан. Бұған қоса, банк қызметіне қатысты шағым көбейіп барады. Әсіресе интернет-алаяқтық өршіген соң адамдар картасындағы ақшасынан бір сәтте айырылып қалып жатыр. Бірақ көп жағдайда банк жауапкершілікті клиенттің өзіне ысыра салады. Ақшасын қайтара алмай жүргендер аз емес. Еуразиялық қаржы компаниясының айналасындағы корпоративтік жанжал да жұрттың сеніміне әсер етті. Акционерлер арасындағы дауға мемлекеттік органның араласуы, сот процестері, миллиард долларлық мәміленің тоқтауы – мұның бәрі банк жүйесіндегі тұрақсыздықты көрсетті. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің өзі бұл жағдай банк тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін екенін мәлімдеген. Сарапшылардың айтуынша, Қазақстандағы банк жүйесі халыққа қызмет көрсететін құрылымнан гөрі, табыс табуға көбірек бейімделіп кеткен.

Банктер пайда азайды деп дабыл қаққанымен, қарапайым халық үшін ештеңе арзандаған жоқ. Керісінше, күн сайын қымбаттап жатқан өмірде жұрт тағы да банкке тәуелді бола түсті. Сондықтан қазір қоғамды “банк қанша пайда тапты?” деген сұрақтан бұрын “банк халыққа нақты қандай пайда әкелді?” деген мәселе көбірек алаңдата бастады. Қазақстанда соңғы бірнеше жылда тұтынушылық несие күрт өсті. Қазір елдегі жалпы несие портфелі 43 трлн теңгеден асқан. Оның ішінде халыққа берілген қарыз көлемі жыл сайын ұлғайып келеді. Сарапшылар мұны халық табысының инфляцияға ілесе алмауымен байланыстырады. Көп адам күнделікті шығынды жабу үшін несие алуға мәжбүр. Банктердің таза пайдасы азайды дегенімен, комиссиялық табыс әлі де жоғары деңгейде қалып отыр. Кей банктер ақша аударымы, карта қызметі, бөліп төлеу, қолма-қол ақша шешу сияқты қызметтердің бәрінен бөлек табыс көреді.

Соңғы жылдары банк қосымшалары арқылы жасалатын операциялар көбейген сайын комиссиядан түсетін кіріс те артқан. Қаржы нарығын реттеу агенттігі бұған дейін банктерге қатысты шағымдардың көбейгенін бірнеше рет айтқан. Әсіресе интернет-алаяқтық, рұқсатсыз рәсімделген несие, негізсіз бұғатталған шоттар бойынша арыз жиі түседі. Бірақ зардап шеккен азаматтардың көбі ақшасын қайтара алмай жүр. Қазақстанда мемлекеттен қолдау алған банктердің мәселесі әлі толық шешілген жоқ. Бірқатар қаржы ұйымдары дағдарыс кезінде миллиардтаған теңге көмек алған. Қазір сол қаражатты қайтару талаптары күшейіп жатыр. Сондықтан кей банктер дивиденд төлеуді қысқартып, пайданы капиталда қалдыруға көшкен. Сарапшылардың пікірінше, елдегі банк нарығында шынайы бәсеке әлсіз. Нарықтың негізгі бөлігі бірнеше ірі банктің қолында. Сол себепті клиент үшін тиімді шарт ұсынуда үлкен өзгеріс байқалмайды. Несие пайызы жоғары, ал депозит өсімі инфляцияны толық жаппайды деген сын жиі айтылады. Соңғы уақытта банктер несие беру талаптарын қатайта бастады. Қарыз алушының табысы ғана емес, оның күнделікті шығыны мен басқа несиелері де тексеріледі. Кей сарапшылар мұны халықтың шамадан тыс қарызға батуының алдын алу әрекеті деп бағалайды. Әлеуметтік желіде банкке қатысты шағым көбейген сайын халық арасында сенім дағдарысы да күшейіп келеді. Әсіресе “банк бәрібір өз пайдасын ойлайды” деген пікір жиі айтылады. Осыған байланысты қоғамда қаржы ұйымдарының жауапкершілігін күшейту туралы талап көбейіп барады.