Қазақстанда вандализмге қарсы құқықтық база қағаз жүзінде әлсіз емес. Қазіргі заңнамада мұндай әрекеттер үшін әкімшілік те, қылмыстық та жауапкершілік қарастырылған: айыппұл салынады, кей жағдайда әкімшілік қамау қолданылады, ал ауыр зардап келтірген фактілер қылмыстық іс ретінде тіркеледі. Соңғы жылдары айыппұл көлемі де инфляциямен бірге өсіп отыр. Яғни мәселе тек «жаза жоқ» немесе «айыппұл тым аз» деген түсінікпен шектелмейді. Бірақ ашық деректер мен құқық қолдану тәжірибесі бір маңызды нәрсені көрсетеді. Негізгі түйткіл айыппұл көлемінен гөрі, вандализм фактілерінің әртүрлі баптарға шашырап кетуінде, құқық бұзушыны анықтау ықтималдығының әркелкі болуында және келтірілген зиянды өтеу мен адамның мінез-құлқын түзету арасындағы байланыстың әлсіздігінде жатыр. Басқаша айтқанда, заң бар, жаза да қарастырылған, бірақ оның қоғамдағы нақты профилактикалық әсері әрдайым байқала бермейді.
2024 жылы Бас прокуратура статистикасына сүйенген ашық шолуда классикалық «вандализм» бойынша небәрі 6 қылмыстық іс тіркелгені айтылды. Сонымен бірге бөтен мүлікті жою немесе бүлдіруге қатысты 76 іс болған. Ал әкімшілік деңгейдегі көрсеткіштер әлдеқайда жоғары: 21,9 мың ұсақ бұзақылық фактісі және абаттандыру қағидаларын бұзу бойынша 263,8 мың дерек тіркелген. Бұл сандар бір маңызды жайтты аңғартады. Қылмыстық статистикадағы «6 іс» бүкіл проблеманың нақты көлемін білдірмейді. Ол тек ең тар, нақты қылмыстық квалификацияға түскен жағдайлардың ғана көрсеткіші. Ал қоғамдық орындарды бүлдіру, аялдамаларды сындыру, қабырғаға жазу жазу, ортақ мүлікке зиян келтіру сияқты көптеген әрекеттер басқа баптармен рәсімделеді. Сондықтан вандализм мәселесінің шынайы ауқымы қылмыстық статистикадағы ресми цифрлардан әлдеқайда кең болуы мүмкін.
Соңғы 5-10 жыл бойынша неге «таза» әрі тікелей салыстырылатын статистикалық қатар жоқ деген сұраққа заңнаманың өзі жауап береді. Қазіргі таңда ұсақ мүліктік бүлдіру үшін қолданылатын ӘҚБтК-нің 147-1-бабы – салыстырмалы түрде кейінірек енгізілген арнайы норма. Бұған дейін осындай әрекеттердің бір бөлігі 434-баппен, яғни ұсақ бұзақылық ретінде қаралса, енді бір бөлігі 505-бапқа жатқызылды, ал ауырлау жағдайлар Қылмыстық кодекстің 294-бабы бойынша рәсімделді. Соның салдарынан әр кезеңдегі статистиканы бір кестеге қойып, тікелей салыстыру әдістемелік тұрғыдан дұрыс бола бермейді. Мысалы, 2017 жылғы, 2020 жылғы және 2026 жылғы «вандализм» көрсеткіштерін қатар қойғанда, айырмашылық міндетті түрде қоғамдағы мінез-құлықтың өзгергенін білдірмеуі мүмкін. Кей жағдайда өсім не төмендеу құқық бұзушылықтың азайғанынан емес, оның басқа баппен тіркеле бастауынан туындайды. Яғни статистикадағы өзгерістердің бір бөлігі шынайы әлеуметтік жағдайдан емес, құқықтық квалификацияның өзгеруінен қалыптасады.
Ең алдымен санкциялардың өзіне қарап көрейік. Қазақстан заңнамасында вандализм мен қоғамдық мүлікті бүлдіруге қатысты жауапкершілік бірнеше деңгейге бөлінген. Әкімшілік кодексте де, Қылмыстық кодексте де нақты нормалар бар. Мысалы, ӘҚБтК-нің 147-1-бабы бойынша бөтен мүлікті қасақана бүлдіру әрекеті, егер келтірілген шығын 200 АЕК-ден аспаса, 20 АЕК көлеміндегі айыппұлмен жазаланады. 2026 жылғы есеппен бұл шамамен 86,5 мың теңге. Ұсақ бұзақылық үшін де жаза жеңіл емес: 20 АЕК айыппұл немесе 5 тәуліктен 15 тәулікке дейін әкімшілік қамау қарастырылған. Ал абаттандыру қағидаларын бұзу бойынша санкциялар жеке тұлғаларға ғана емес, кәсіпкерлер мен бизнес субъектілеріне де қолданылады. Мұнда айыппұл көлемі 20-100 АЕК аралығына дейін, кей жағдайда одан да жоғары деңгейге жетеді.
Қылмыстық деңгейдегі жаза бұдан да қатаң. ҚК-нің 294-бабы бойынша «қылмыстық вандализм» үшін 500 АЕК-ден 2 000 АЕК-гедейін айыппұл салынады. Бұл қазіргі есеппен шамамен 2,16 миллионнан 8,65 миллион теңгеге дейінгі сома. Бұдан бөлек, түзету жұмыстары, бас бостандығын шектеу, тіпті бас бостандығынан айыру жазасы да қарастырылған. Қағаз жүзінде қарасақ, бұл санкциялар жұмсақ емес. Керісінше, көптеген адам үшін мұндай айыппұл көлемі өте ауыр жаза болып көрінеді. Бірақ дәл осы жерде негізгі мәселе басталады, тәжірибе көрсеткендей, құқық бұзушылықпен күресте жазаның «қаталдығынан» гөрі, оның сөзсіз әрі тез қолданылуы маңыздырақ. Егер адам ұсталып, міндетті түрде жауапқа тартылатынын білсе, профилактикалық әсер әлдеқайда жоғары болады.
Ашық практика да осыны көрсетеді. Мысалы, Астана қаласы әкімдігінің 2026 жылғы ресми мәліметінде елордада ӘҚБтК-нің 147-1-бабы бойынша 51 әкімшілік құқық бұзушылық тіркелгені айтылды. Соның ішінде 50 адам жауапкершілікке тартылған. Бұл – өте жоғары көрсеткіш. Яғни полиция құқық бұзушыны анықтаған жағдайда істің жауапсыз қалу ықтималдығы төмен екенін көруге болады. Тіркелген фактілердің шамамен 98 пайызы нақты жазаға дейін жеткен. Оның ішінде 38 адам әкімшілік қамауға алынса, 12 адамға айыппұл салынған. Бұл мемлекет соңғы жылдары вандализмге «көз жұма қарайды» деуге келмейтінін көрсетеді.
Бірақ осы ресми мәліметтің өзінде маңызды қарама-қайшылық байқалады. Дәл сол кезеңде Астанада 15 шақты лифт пен 10-нан астам аялдама бүлінгені хабарланды. Яғни қалада мұндай фактілер жалғасып жатыр. Бұл жерде әлсіз тұс айыппұл көлемінде емес екені анық көрінеді. Негізгі мәселе – құқық бұзушыны дер кезінде анықтау, қауіп жиі болатын аймақтарды алдын ала бақылауға алу және бүлінген нысандарды тез қалпына келтіру. Себебі қоғамдық кеңістікте сынған аялдама немесе бүлінген лифт ұзақ уақыт жөнделмей тұрса, ол жаңа құқық бұзушылықтарға психологиялық түрде «рұқсат» беретіндей әсер қалдырады.
Тағы бір маңызды мәселе – вандализмнің қоғам үшін шығыны тек айыппұлмен өлшенбейді. Мысалы, бір аялдаманы немесе лифтті қалпына келтіруге кететін шығын кейде жүздеген мың, тіпті миллиондаған теңгеге жетуі мүмкін. Бірақ құқық бұзушыдан өндірілетін өтем әрдайым нақты шығынды толық жаппайды. Соның салдарынан жүктің бір бөлігі жергілікті бюджетке түседі. Ал бюджет дегеніміз – салық төлеушілердің ақшасы. Яғни вандализмнен келген шығынды ақыр соңында бүкіл қоғам бірге өтейді.
Сондықтан сарапшылар соңғы жылдары жазаны күшейтуден бөлек, қалпына келтіру және ресторативті әдістерге көбірек назар аудару керек екенін айтып жүр. Мысалы, қоғамдық жұмысқа тарту, бүлінген нысанды қалпына келтіруге міндеттеу немесе жәбірленушіге нақты өтем төлеу секілді тетіктер профилактика тұрғысынан әлдеқайда тиімді болуы мүмкін. Өйткені адам тек айыппұл төлеп қана қоймай, өз әрекетінің нақты салдарын сезінуі керек.
Сонда неге «айыппұл бар, бірақ нәтиже аз» деген сұрақ туындайды? Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, вандализмнің елеулі бөлігі алдын ала жоспарланған қылмыс емес, импульсивті әрекет ретінде жасалады. Әсіресе түнгі уақытта, алкоголь әсерімен немесе достар ортасының қысымымен болатын бұзақылық көп. Мұндай сәтте адам көбіне «ешкім көрмейді», «бәрібір ұстамайды» деген психологиямен әрекет етеді. Яғни ол айыппұл көлемін есептеп тұрмайды. Сондықтан жазаның қағаздағы қатаңдығы әрдайым профилактикалық әсер бере бермейді.
Екіншіден, құқықтық жүйенің өзінде белгілі бір «ыдырау» бар. Бір жағдай 147-1-баппен рәсімделсе, екіншісі ұсақ бұзақылық ретінде 434-бапқа өтеді, үшіншісі абаттандыру ережесін бұзу ретінде 505-бапқа кетеді, ал ауырлау фактілер ғана Қылмыстық кодекске түседі. Соның салдарынан қарапайым азамат үшін де, кейде құқық бұзушының өзі үшін де нақты қандай әрекетке қандай жауапкершілік қарастырылғаны түсініксіз болады. Біртұтас сигнал қалыптаспайды.
Үшіншіден, қазіргі жүйеде жаза көбіне тәртіптік сипатта қалып отыр. Яғни адам айыппұл төлейді немесе қамауға алынады, бірақ оның келтірген зиянды өтеуі мен мінез-құлқын өзгерту арасындағы байланыс әлсіз. Мысалы, біреу аялдаманы сындырса, ол тек айыппұлмен шектелуі мүмкін, бірақ дәл сол аялдаманы қалпына келтіруге қатыспайды. Соның салдарынан құқық бұзушылықтың әлеуметтік салдары адамға толық сезілмейді.
Төртіншіден, ашық статистика көбіне тек тіркелген фактілерді көрсетеді. Бірақ қандай шараның шынымен тиімді болғанын, қай әдіс қайталанатын құқық бұзушылықты азайтқанын толық ашып бермейді. Яғни жүйе құқық бұзушылықты есепке алады, бірақ оның қайта болмауына әсер ететін толық цикл әлі әлсіз.
Камера мен рейдтердің өзі де мәселені толық шешпейді. Соңғы жылдары Астана вандализмге қарсы камералар санын көбейтіп, рейдтер мен жедел әрекет шараларын күшейтіп жатқанын хабарлады. Алматыда да 2025 жылы зираттардағы вандализмнің алдын алу үшін қосымша бейнебақылау орнату жоспары жарияланған болатын. Бұл, әрине, дұрыс бағыт. Бірақ камераның тиімділігі де шектеулі. Ол көбіне жарықтандырылған, нақты бекітілген және желіге қосылған нысандарда жақсы жұмыс істейді. Ал аула ішіндегі, жерасты өткелдеріндегі, қоғамдық көліктегі немесе шеткі аудандардағы импульсивті бұзақылық кезінде камера болғанның өзінде, жедел әрекет болмаса, оның профилактикалық әсері төмендейді. Яғни бейнебақылау – толық шешім емес, тек құралдардың бірі ғана.
Халықаралық тәжірибе де осыны көрсетеді. Мысалы, Сингапурда Vandalism Act өте қатаң модель ретінде белгілі. Онда айыппұлдан бастап, бас бостандығынан айыруға дейінгі, тіпті кей жағдайларда дене жазасына дейінгі тетіктер қарастырылған. Бірақ мұндай репрессивті жүйенің өзі автоматты түрде жоғары мәдениет қалыптастырмайды. Ол көбіне мемлекеттің бақылау мүмкіндігін күшейтеді. Ал Канада мен Ұлыбританиядағы ресми шолулар басқа тәсілдердің де тиімді екенін көрсетеді. Онда ресторативті әдістерге – жәбірленушімен кездесу, келтірілген зиянды өтеу, қоғамдық жұмысқа тарту, граффитиді өз қолымен өшірту сияқты шараларға ерекше көңіл бөлінеді. Әсіресе жастар арасындағы жеңіл құқық бұзушылықтарда мұндай тәсілдердің қайта құқық бұзуды азайтатыны айтылған. Яғни халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ең тиімді модель – тек «қатал» немесе тек «жұмсақ» жүйе емес, жазаны тәрбиелік және өтемдік механизмдермен байланыстыратын аралас тәсіл.
Қазақстан үшін де шынайы әрі тиімді бағыт осыған ұқсас болуы мүмкін. Біріншіден, вандализмге қатысты статистиканы бірнеше бапқа шашыратпай, ортақ ұлттық дашборд арқылы көрсету маңызды. 147-1, 434, 505 және 294-баптар бойынша бірыңғай ай сайынғы есеп болса, қоғам да, әкімдіктер де проблеманың нақты масштабын жақсырақ көрер еді. Екіншіден, құқық бұзушыға тек айыппұл салып қою емес, міндетті өтем мен қоғамдық жұмыс жүйесін күшейту қажет. Мысалы, сындырған аялдаманы қалпына келтіруге, бүлінген қабырғаны тазартуға қатыстырудың тәрбиелік әсері жоғарырақ болуы мүмкін. Үшіншіден, мектептер мен колледждерде «қаланың мүлкі – ешкімнің емес емес, бәріміздің ортақ мүлкіміз» деген мәдениетті күшейту маңызды. Төртіншіден, камераларды жаппай орната беру емес, нақты қайта-қайта бүлінетін нүктелерге бағыттау тиімдірек. Бесіншіден, алкогольмен байланысты түнгі құқық бұзушылықтар жиі болатын аймақтарды полиция мен әкімдік бірлесіп картаға түсіріп, алдын алу шараларын сол жерлерге шоғырландыруы керек. Өйткені айыппұл – тек жазаның бір бөлігі ғана. Ал ол бүкіл саясаттың жалғыз құралына айналған кезде, оның тиімділігі шектеулі болып қалады.