Хантавирус жиі таралмауы мүмкін, алайда ауыр өтетін инфекция.
«Лайнердегі хантавирус» туралы жаңалықтар жұртты бірден алаңдатқаны түсінікті. Көпшілік үшін кеме, жабық кеңістік және вирус деген тіркестер автоматты түрде COVID кезеңін еске салады. Бірақ дәл осы жағдайда мамандардың негізгі ұстанымы бірдей: дүрбелеңге негіз жоқ, алайда салғырттыққа да орын болмауы керек. Өйткені хантавирустар қауіпті инфекциялар қатарына жатады, кей түрлерінің өлім-жітімі өте жоғары болуы мүмкін. Соған қарамастан олардың таралу механизмі классикалық пандемиялық вирустардан айтарлықтай өзгеше. Хантавирустардың басты ерекшелігі – олардың негізгі көзі адам емес, кеміргіштер. Вирус көбіне тышқан мен егеуқұйрық секілді жануарлардың бөлінділері, сілекейі немесе ластанған шаң арқылы таралады. Ал адамнан адамға тұрақты әрі жылдам таралу хантавирустардың басым көпшілігіне тән қасиет емес.
Сондықтан «лайнердегі хантавирус» деген тақырып жаңалықта өте қорқынышты естілгенімен, қазіргі ғылыми деректер бойынша бұл жағдай COVID тәрізді жаһандық пандемияның басталуын емес, сирек кездесетін, бірақ ауыр өтуі мүмкін кластерлік жағдайды көбірек еске салады. Яғни мұнда негізгі қауіп –вирустың жылдам әлемге таралуында емес, нақты ошақты дер кезінде анықтап, эпидемиологиялық бақылауды дұрыс жүргізуде.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ), АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) және Еуропалық аурулардың алдын алу және бақылау орталығы (ECDC) жариялаған материалдарда хантавирус «бір ғана ауру» ретінде емес, бірнеше түрлі вирус пен әртүрлі клиникалық синдромдардың тобы ретінде сипатталады. Яғни бұл атаудың астарында әр аймақта әртүрлі көрінетін бірнеше инфекция жатыр. Мысалы, Америка құрлығында хантавирустар көбіне hantavirus pulmonary syndrome (HPS), яғни ауыр өкпелік синдром түрінде кездеседі. Ал Еуропа мен Азияда, соның ішінде Еуразия кеңістігінде, геморрагиялық қызба және бүйрек синдромымен байланысты түрлері жиі тіркеледі.
Хантавирустың тағы бір ерекшелігі –инкубациялық кезеңінің ұзақтығы. Мамандардың мәліметінше, вирус жұққаннан кейін алғашқы симптомдардың шығуына дейін 1 аптадан 8 аптаға дейін уақыт өтуі мүмкін. Бұл эпидемиологиялық бақылауды қиындатады, өйткені адам қай жерде және қалай жұқтырғанын нақты анықтау әрдайым оңай емес. Симптомдары да бастапқыда кәдімгі тұмауға ұқсап кетеді: дене қызуы, әлсіздік, бұлшықет ауыруы, бас ауруы байқалады. Бірақ ауыр түрлерінде өкпе ісініп, тыныс алу жетіспеушілігі тез дамуы мүмкін.
Әсіресе Америкадағы өкпелік форма өте қауіпті саналады. CDC мәліметінше, hantavirus pulmonary syndrome жағдайларындағы өлім-жітім шамамен 38 пайызға дейін жетуі мүмкін. Бұл өте жоғары көрсеткіш. Бірақ дәл осы ауырлық оның пандемиялық вирус екенін білдірмейді. Керісінше, хантавирустың негізгі ерекшелігі –оның кең таралудан гөрі, сирек кездесетін, бірақ ауыр өтетін инфекция болуы. Яғни өлім-жітімнің жоғары болуы автоматты түрде «барлық адамға тез жұғады» деген сөз емес. COVID кезінде басты қауіп вирустың адамнан адамға өте оңай берілуінде болса, хантавирус жағдайында негізгі қауіп – нақты экологиялық ошақпен байланыста жатыр.
Соңғы халықаралық жаңалықтарда айтылған еуропалық өзен круизіндегі жағдай да дәл осыны көрсетті. Reuters пен Associated Press жариялаған материалдарда бұл оқиға «кеме ішіндегі пандемиялық жарылыс» ретінде емес, шектеулі жолаушылар арасында тіркелген шағын кластер ретінде сипатталды. Қоғамдық денсаулық сақтау органдарының негізгі назары «вирус жаппай адамнан адамға тарады ма?» деген сұраққа емес, «барлық науқастарды байланыстыратын ортақ экологиялық фактор қандай?» деген мәселеге ауды. Бұл – өте маңызды айырмашылық. Өйткені хантавирусқа қатысты эпидемиологиялық тергеулерде басты назар көбіне ортаға аударылады: кемеде кеміргіш іздері болды ма, қоймалар мен техникалық аймақтар қаншалықты санитарлық бақылауда болды, жолаушылар қандай орындарда болған, ластанған шаңмен байланыс болуы мүмкін бе – негізгі сұрақтар осылар. Яғни мұнда логика бәрібір кеміргіш факторы мен ластанған ортаға келіп тіреледі.
Сондықтан жаңалықтағы тақырып қорқынышты көрінгенімен, қазіргі ғылыми түсінік бойынша бұл жағдай классикалық пандемиялық сценарийден гөрі, нақты ошақты бақылау мәселесіне көбірек ұқсайды.
Лайнер неге ерекше назарға ілікті? Себебі кеме – жабық кеңістік. Онда жолаушылардың маршруты ортақ, каюталар мен дәліздер бір жүйеге бағынады, асхана, қойма, техникалық және сервистік аймақтар көп адамға бірдей қызмет етеді. Егер осындай жерде санитариялық қатер туындаса, бірнеше адам бір уақытта бір факторға ұшырауы мүмкін. Бірақ бұл тұмау немесе коронавирус сияқты «бір адам жөтелді –жарты палуба ауырып қалды» деген схема емес. Хантавирустың негізгі тәуекелі ауа арқылы адамнан адамға жаппай таралуда емес, кеміргіштермен байланысты ортада жатыр. Яғни кеміргіш кірген қойма, ластанған жабдық, порт инфрақұрылымы, экскурсия кезіндегі ауылдық немесе табиғи орта, жабық әрі нашар желдетілетін орындар қауіп көзі болуы мүмкін. Қарапайым тілмен айтқанда, қауіптің өзегі –ортақ ауа емес, ортақ ластанған орта.
Қазақстан үшін бұл тәуекелді асыра көрсету де, мүлде жоққа шығару да дұрыс емес. Біріншіден, еліміз еуропалық өзен круиздерінің негізгі немесе тікелей нарығы емес. Мұндай маршруттардан келетін қауіп бізге теңіз порты арқылы емес, көбіне әуе қатынасы арқылы жетуі мүмкін. Екіншіден, Қазақстанда санитариялық-карантиндік бақылау шекарадағы 26 өткізу пунктінде ұйымдастырылған. Бұл сырттан келетін инфекциялық қауіптерді ерте байқау үшін маңызды. Үшіншіден, 2024 жылы еліміздің әуежайлары 14,7 млн жолаушыға қызмет көрсеткен, өсім 29,7 пайызға жеткен. Бұл халықаралық мобильділіктің артқанын көрсетеді. Демек, сирек инфекцияның сырттан келу ықтималдығы нөл емес. Бірақ бұл бірден «пандемия болады» деген сөз емес. Бұл тек шекаралық эпидқадағалау, дәрігерлердің сақтығы және зертханалық тексеру жылдамдығы маңызды екенін білдіреді.
Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі мен санитариялық қызметтер үшін тағы бір маңызды нәрсе бар: хантавирус біздің елге мүлде бейтаныс инфекция емес. Батыс Қазақстан облысының санитариялық органдары геморрагиялық қызба және бүйрек синдромы туралы ескерту жариялап келеді. Яғни медициналық және эпидемиологиялық жүйе бұл ауруды теория жүзінде таниды. Сондықтан негізгі қауіп «жаңа, белгісіз вирус келді» дегенде емес. Негізгі қауіп –сирек кездесетін ауыр жағдайды алғашқы кезеңде кәдімгі тұмау, пневмония, маусымдық әлсіздік немесе басқа инфекциямен шатастырып алу. Басқаша айтқанда, бұл жерде пандемиялық қауіптен гөрі диагностикалық қауіп жоғары.
Мұндай жағдайда сценарийді салқынқанды бағалау керек. Төмен тәуекел сценарийінде жеке импортталған жағдай немесе шағын байланысты кластерлер ғана болуы мүмкін, кең таралу болмайды. Бұл ең ықтимал нұсқа. Мұнда Қазақстан үшін басты міндет – диагнозды кешіктірмеу және науқастың саяхат тарихын мұқият сұрау. Орта сценарийде бірнеше елде жабық ортадағы ұқсас кластерлер қайталануы мүмкін, бірақ тұрақты адамнан адамға берілуідәлелденбеді. Бұл жағдайда әуежайлық бақылау, зертханалық алгоритм және шұғыл хабарлау жүйесі күшейеді. Ал жоғары сценарий –хантавирустың тұрақты әрі тиімді адамнан адамға халықаралық таралуы дәлелденген жағдай. Бірақ қазіргі ашық деректер мұндай қорытынды жасауға негіз бермейді. Күдікті жағдай туған кезде әрекет ету реттілігі де түсінікті болуы тиіс. Алдымен дәрігер науқастың соңғы 6-8 аптадағы саяхат тарихын анықтауы керек: кеме, порт, ауылдық аймақ, жертөле, қойма, тазалау жұмыстары, кеміргіштер болуы мүмкін орта болды ма – осы сұрақтар маңызды. Одан кейін клиникалық оқшаулау, өкпелік немесе бүйректік синдром белгілерін бағалау, зертханалық тексеру жүргізіледі. Егер күдік расталса, аймақтық және ұлттық деңгейде хабарлама беріліп, эпидемиологиялық тергеу басталады. Тергеудің өзегі – кемені, маршрутты, портты, экскурсия орындарын және ортақ экспозицияны тексеру. Байланыста болған адамдар 1-8 апта аралығында бақылауда болуы керек.
«Пандемия күтеміз бе?» деген сұраққа жауап берер болсақ, қазіргі дерекпен оған негіз аз. Бірақ «ешқандай қауіп жоқ» деу де қате. Хантавирус жиі таралмауы мүмкін, алайда ауыр өтетін инфекция. Сондықтан ең дұрыс тәсіл – дүрбелең емес, ерте диагностика, нақты эпидемиологиялық сұрақтар және дәлелге сүйенген ашық коммуникация.