Қазір әлеуметтік желіні ашып қалсаңыз, бәрі бақытты, бәрі бай, бәрі табысты секілді көрінеді.
Қазір әлеуметтік желіні ашып қалсаңыз, бәрі бақытты, бәрі бай, бәрі табысты секілді көрінеді. Бірі Дубайда демалып жүр, бірі қымбат көлік мініп алған, енді бірі екі аптада миллион табудың «құпиясын» үйретіп отыр. Ал шын мәнінде қоғамның басым бөлігі несие төлеп, күнделікті тіршіліктің қамымен жүргені жасырын емес, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Осындай кезде әлеуметтік желідегі жалған жылтыр өмір мен шынайы өмірдің арасы алшақтап барады. Соңғы жылдары Қазақстанда өзін «коуч», «мотивациялық тренер», «табыс наставнигі» деп таныстыратындардың қатары күрт көбейді. Олар әлеуметтік желі арқылы тез байып кетудің жолын айтып, халыққа түрлі курс, марафон, ақылы сабақ сатып жүр. Бірақ олардың көбі нақты кәсіби тәжірибесімен емес, әдемі образымен ғана танымал.
Қоғамда қауіпті тенденция қалыптасып келеді: адамдар еңбекке емес, тез нәтиже беретін жалған мотивацияға сенетін болды. Әсіресе жастар арасында «оңай ақша табу» түсінігі күшейіп барады. Біреулер бірнеше айда байып кетемін деп несие алып курс сатып алады, енді бірі әлеуметтік желідегі әдемі өмірге еліктеп, өз мүмкіндігінен тыс шығынға барады. Статистикаға сүйенсек, Қазақстанда интернет қолданушылар саны 19 миллионнан асқан. Халықтың басым бөлігі күн сайын бірнеше сағатын әлеуметтік желіде өткізеді. Демек, Instagram мен TikTok бүгін жай ғана ойын-сауық құралы емес, адамдардың санасына ықпал ететін үлкен идеологиялық алаңға айналды. Психологтар әлеуметтік желідегі жалған өмір адамдардың психологиясына ауыр әсер ететінін айтады. Адам үнемі өзін біреумен салыстырады. Біреудің көлігін, киімін, саяхатын көріп отырып, өз өміріне көңілі толмай бастайды. Соның салдарынан күйзеліс, мазасыздық, өз-өзіне сенімсіздік көбейеді.
Әлемде бұл мәселе бұрыннан талқыланып келеді. Батыс сарапшылары соңғы жылдары «deinfluencing» деп аталатын жаңа үрдіс пайда болғанын айтады. Оның мәні - адамдарды артық тұтынудан, жалған сән-салтанаттан бас тартуға шақыру. Өйткені жұрт әлеуметтік желідегі жасанды өмірден шаршады.
Шын мәнінде, әлеуметтік желідегі көп дүниенің артында шынайы байлық емес, жақсы қойылған кадр ғана тұруы мүмкін. Жалға алынған көлік, уақытша түсірілген қымбат пәтер, несиеге алынған бренд киім - мұның бәрі «контент» үшін жасалатын көрініс болуы ғажап емес. Өкінішке қарай, бұл құбылыс қазақ қоғамына да терең ене бастады. Қазір кей адамдар табыс табуға емес, табысты болып көрінуге көбірек күш жұмсайды. Несие алып той жасау, қарызға телефон алу, әлеуметтік желіге көрсету үшін өмір сүру - мұның бәрі қоғамдағы психологиялық қысымның белгісі. Бұрын қазақ «қанағат», «обал», «ұят» деген ұғымдарды жоғары қойған. Қазір оның орнын «көрсету мәдениеті» басып бара жатқандай. Адамдар өмір сүруден бұрын, өмірін көрсетуге әуес болып алды. Алайда жылтыр өмір әрдайым бақыттың өлшемі емес. Нағыз табыс әлеуметтік желідегі әдемі суретте емес, күнделікті адал еңбекте. Қоғамға жалған мотивация емес, шынайы білім мен еңбекқорлық қажет. Өйткені өтірік образ уақытша ғана әсер береді. Ал шынайылық пен адал еңбек ешқашан құнын жоғалтпайды. Сарапшылардың айтуынша, әлеуметтік желіде танымал болу қазір көп адам үшін кәсіби жетістіктен де маңызды болып кеткен. Адамдар маман болуға емес, «танымал тұлға» болуға ұмтылады. TikTok платформасының дерегіне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанда 5,5 миллионнан астам видео ереже бұзғаны үшін өшірілген. Бұл әлеуметтік желідегі бақылаусыз контент көлемінің қаншалықты артқанын көрсетеді. Әлем бойынша былтыр 780 миллионнан астам видео платформалардан жойылған. Оның басым бөлігі жалған ақпарат, агрессия, манипуляциялық контент пен қауіпті трендтерге байланысты болған. Қазір әлеуметтік желі тек ойын-сауық емес, үлкен бизнес алаңына айналды. Кей зерттеулерде TikTok қолданатын кәсіпкерлердің бір бөлігі табысының жартысынан көбін осы платформадан табатыны айтылған. Мамандардың пікірінше, дәл осы жағдай «контент үшін өмір сүру» түсінігін қалыптастырды. Яғни адам шынайы өмірден бұрын, әлеуметтік желіге қалай көрінетінін ойлай бастайды. Соңғы жылдары әлемде «инфлюенсер мәдениетіне» қарсы көзқарас күшейіп келеді. Себебі көпшілік әлеуметтік желідегі сән-салтанаттың көбінің жасанды екенін түсіне бастады. Зерттеулерде TikTok алгоритмдері эмоцияға құрылған, ашу-ыза мен арандатуға толы контентті көбірек тарататыны айтылған. Сарапшылар мұны қоғамдағы агрессия мен поляризацияның күшеюімен байланыстырады. Психологтар адамның әлеуметтік желідегі «идеал өмірді» ұзақ көруі өзін төмен бағалауға алып келетінін айтады. Әсіресе бұл жасөспірімдерге қатты әсер етеді. Қазақстанда жастардың басым бөлігі Instagram, TikTok және WhatsApp платформаларын күн сайын қолданады. Зерттеулерде жастардың 66 пайыздан астамы бос уақытын әлеуметтік желіде өткізетіні көрсетілген. Сарапшылар «оңай табыс» туралы контент қоғамда еңбек құндылығын әлсіретіп жатқанын айтады. Бұрын тұрақты жұмыс пен кәсіп маңызды саналса, қазір көпшілік тез ақша табудың жолын іздейді. Қоғамтанушылар мұны «көрсету экономикасы» деп атайды. Яғни адам өз өмірінің сапасы үшін емес, өзгеге қалай көрінетіні үшін өмір сүре бастайды. Әлеуметтік желіде сән-салтанатты көрсететін контент көбейген сайын адамдардың қаржылық қысымы да артып жатыр. Себебі көпшілік өз мүмкіндігінен тыс өмір сүруге тырысады. Мамандар медиа сауаттылықты мектептен бастап оқыту қажет дейді. Өйткені қазіргі жастар ақпаратты кітаптан емес, TikTok пен Instagram-нан алып жатыр. Әлемде қазір «digital detox» ұғымы кең таралып келеді. Яғни адамдар әлеуметтік желіден уақытша бас тартып, психологиялық тынығуға көшіп жатыр. Сарапшылардың пікірінше, қоғамға жалған мотивация емес, нақты білім мен шынайы еңбек мәдениеті қажет. Әйтпесе әлеуметтік желідегі жасанды өмір адамдарды шынайы құндылықтардан алыстата береді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы соңғы жылдары әлеуметтік желіге тәуелділік психикалық денсаулыққа әсер ететін негізгі факторлардың біріне айналғанын мәлімдеді. Әсіресе жасөспірімдер арасында ұйқы бұзылысы, мазасыздық пен эмоционалдық күйзеліс көбейген. Әлемдік зерттеулерде әлеуметтік желідегі «сәттілік культі» адамдардың қаржылық шешімдеріне де әсер ететіні айтылған. Көпшілік өзін өзгемен салыстыру салдарынан қажетсіз зат сатып алып, қарызға батуға бейім болады. Bloomberg сарапшылары кейінгі жылдары «fake luxury» ұғымы кең тарағанын жазады. Яғни адамдар бай көріну үшін брендтің көшірмесін пайдаланып, жалған сән-салтанат қалыптастырады. Әлеуметтік желіде танымал болу үшін кей инфлюенсерлер әдейі бай өмірді көрсететін контент түсіреді. Сарапшылар мұны «визуалды манипуляция» деп атайды. Өйткені көрермен экран сыртындағы шынайы жағдайды көрмейді. Қазір әлемде «hustle culture» деп аталатын құбылыс та сынға ұшырап жатыр. Оның мәні – адам үнемі жұмыс істеп, үнемі ақша табуы керек деген түсінік. Психологтардың айтуынша, бұл адамның психологиялық шаршауына алып келеді. Financial Times басылымы әлеуметтік желідегі мотивациялық индустрияның миллиардтаған долларлық бизнеске айналғанын жазған. Әлемде мыңдаған адам курс, марафон, «табыс формуласы» арқылы ақша тауып отыр. Кей мемлекеттерде жалған коучтарға қарсы заңнамалық бақылау күшейе бастады. Мысалы, Қытайда әлеуметтік желідегі жалған байлықты насихаттайтын контентке шектеу енгізілген. Сарапшылардың айтуынша, қазіргі жастар арасында «көрінетін табыс» маңыздырақ болып кеткен. Яғни адам нақты жетістікке емес, сол жетістіктің сыртқы эффектісіне көбірек мән береді. Әлемдік нарықта «инфлюенсер экономикасының» көлемі 250 миллиард долларға жуықтаған. Бұл әлеуметтік желінің тек мәдени құбылыс емес, алып индустрияға айналғанын көрсетеді. Психологтар әлеуметтік желідегі идеал образдардың көбеюі адамның өзін қабылдауына кері әсер ететінін айтады. Әсіресе әйелдер мен жасөспірімдер арасында сыртқы келбетке қатысты комплекстер көбейген. Сарапшылар «дофамин экономикасы» деген ұғымды жиі қолдана бастады. Әлеуметтік желілер адамның эмоциясына әсер етіп, лайк пен қаралым арқылы уақытты көбірек өткізуге тәуелді етеді. Кей зерттеулерде TikTok пен Instagram алгоритмдері адамды ұзақ ұстап қалу үшін эмоциялық контентті әдейі көбірек көрсететіні айтылған. Соның ішінде байлық, жанжал, сән-салтанат пен агрессияға құрылған видеолар тез таралады. Қоғамтанушылар қазіргі кезеңді «цифрлық витрина дәуірі» деп сипаттайды. Өйткені адамдар өмір сүруден бұрын, өмірін көрсетуге көбірек күш жұмсайтын болған. Әлемде «minimalism» және «slow living» сияқты қозғалыстардың танымал болуы да осыған байланысты. Көпшілік артық тұтынудан шаршап, қарапайым өмір салтына қайта бет бұра бастады. Сарапшылардың пікірінше, әлеуметтік желідегі жасанды өмір адамның шынайы жетістікке деген түсінігін өзгертіп жатыр. Қазір көп адам байлықты еңбекпен емес, эффектімен байланыстырады. Қазақстандық психологтар да жастар арасында әлеуметтік желідегі қысым күшейгенін айтады. Кей жасөспірімдер өз өмірін Instagram-дағы адамдармен салыстырып, өзін «сәтсізбін» деп қабылдай бастайды. Мамандардың сөзінше, жалған мотивацияның қауіптілігі – ол адамды нақты әрекеттен алыстатып, тек эмоциялық иллюзия береді. Адам шабыттанып жүргендей көрінеді, бірақ өмірінде нақты өзгеріс болмауы мүмкін.