Әлеуметтік желіні ашсаңыз, «бас ауруына көмектеседі», «қан қысымын реттейді», «иммунитетті көтереді», «денені жасартады» деген жарнамалар жиі кездеседі.
Қазақстанда соңғы жылдары хиджамаға баратындар көбейді. Бірі оны «ағзаны тазарту» деп түсінеді, бірі «қан жаңарады» деп сенеді, енді бірі дәрігерден нақты нәтиже көрмеген соң балама жол іздейді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Әлеуметтік желіні ашсаңыз, «бас ауруына көмектеседі», «қан қысымын реттейді», «иммунитетті көтереді», «денені жасартады» деген жарнамалар жиі кездеседі. Қызмет көрсететін орталықтар да аз емес. Бір жерде оны шығыс медицинасы деп ұсынады, бір жерде діни дәстүрмен байланыстырады, енді бір жерде кәдімгі косметологиялық немесе сауықтыру процедурасы ретінде сатады. Бірақ мәселенің ең күрделі тұсы мынада: хиджама Қазақстанда дәлелді медицина мойындаған стандартты ем түріне жатпайды, лицензияланатын медициналық қызметтер тізіміне кірмейді, бірақ толық тыйым салынған процедура да емес. Ресми түсіндірмелерде хиджама терінің тұтастығын бұзатын инвазивті әдіс екені, сондықтан оны медициналық қызметкерлер орындауы және пациенттің ақпараттандырылған келісімі алынуы керек екені көрсетілген. Хиджаманың өзі – ежелгі қан алу әдісі. Процедура кезінде дененің белгілі бір нүктелеріне банка қойылып, вакуум жасалады. Одан кейін теріге ұсақ тіліктер түсіріліп, сол жерден аз мөлшерде қан шығарылады. Хиджаманы жақтаушылар мұны «тұрып қалған», «лас», «арам» қанды шығару деп түсіндіреді. Алайда қазіргі физиологияда «лас қан» немесе «тұрып қалған қан» деген медициналық ұғым жоқ. Қан ағзада үздіксіз айналып тұрады, ал оның тазаруына өкпе, бауыр, бүйрек сияқты ағзалар жауап береді. Хиджама кезінде шығатын сұйықтық – негізінен капиллярлық қан мен тін аралық сұйықтықтың қоспасы. Оның ішінде қандай да бір ерекше «у» немесе ауруды алып шығатын арнайы зат бар деген дәлелді ғылыми тұжырым жоқ.
Сонда адамдар неге сонда да барады? Бірінші себеп – сенім дағдарысы. Көп адам емханаға барады, кезек күтеді, анализ тапсырады, бірнеше маманға жіберіледі, бірақ өзін жақсы сезінбей қала береді. Бір дәрігер бір диагноз айтады, екіншісі басқа ем ұсынады. Осындай кезде адам шаршайды. Ол күрделі медициналық түсіндіруді емес, қысқа әрі түсінікті жауапты қалайды. «Қаныңды тазартамыз, денең жеңілдейді» деген сөз көп адамға әсер етеді. Бұл жерде мәселе тек хиджамада емес, жалпы медицина жүйесіне деген сенімде. Егер адам ресми медицинадан қолдау таппаса немесе оны тым қымбат, тым күрделі деп қабылдаса, ол балама жол іздейді.
Екінші себеп – ақша. Қазақстанда ақылы дәрігерге қаралу, анализ тапсыру, дәрі сатып алу көп отбасы үшін жеңіл шығын емес. Кей жағдайда бір дәрігердің қабылдауының өзі 8–10 мың теңге тұрады, ал одан кейін қосымша тексеріс пен дәріге тағы қаражат кетеді. Хиджама болса көбіне «бір процедурадан кейін жеңілдейсіз» деген уәдемен сатылады. Адам үшін бұл әрі арзанырақ, әрі тезірек көрінеді. Әсіресе созылмалы шаршау, бас ауруы, бел ауруы, қан қысымы, ұйқысыздық сияқты нақты бір диагнозы анықталмай жүрген жағдайда хиджама «оңай шешім» сияқты қабылданады.
Үшінші себеп – діни және мәдени фактор. Исламдық дәстүрде хиджама туралы айтылатын деректер бар. Осыған сүйеніп, кей адамдар оны тек медициналық емес, рухани тұрғыдан да пайдалы амал деп қабылдайды. Бірақ діни дәстүр мен қазіргі медициналық қауіпсіздік талабын бір-біріне қарсы қоюға болмайды. Егер процедура теріні тіліп, қан шығарумен байланысты болса, ол қандай атаумен ұсынылса да, санитарлық талап, стерильдік, медициналық білім және жауапкершілік қажет етеді. Дінге жақын адам үшін де басты қағида – денсаулыққа зиян келтірмеу.
Төртінші себеп – жарнама мен миф. Хиджама ұсынатын кейбір орталықтар «100 пайыз көмектеседі», «толық жазыласыз», «дәрісіз емделесіз» деген секілді уәделерді жиі қолданады. Дәлелді медицина мұндай кепілдік бере алмайды. Себебі кез келген ем адамның жасына, диагнозына, ағзасының жағдайына, қосымша ауруларына байланысты әртүрлі әсер етеді. Ал балама ем нарығында «кепіл нәтиже» деген сөз көп айтылады. Бұл – маркетинг тұрғысынан өте тартымды, бірақ медицина тұрғысынан қауіпті белгі. Себебі адам ауыр аурудың нақты емін кейінге қалдыруы мүмкін.
Ғылыми дәлел мәселесіне келсек, Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты медициналық және фармацевтикалық бақылау органдары хиджамаға қатысты халықаралық базаларда жекелеген зерттеулер бар екенін, бірақ олардың сапасы жеткіліксіз екенін айтқан. Кейбір зерттеулерде хиджаманың ревматикалық аурулар, мигрень, бел ауруы, аутоиммундық процестер немесе ауыз қуысы аурулары кезінде әсері қарастырылған. Бірақ ресми қорытынды өте сақ: хиджаманы әртүрлі ауруларға арналған терапиялық процедура ретінде тану үшін қосымша әрі сапалы дәлелдер қажет. Қарапайым тілмен айтсақ, «кейбір адамдарға көмектескен сияқты» деген жеке тәжірибе мен «медицина мойындаған ем» дегеннің арасы жер мен көктей.
Ең үлкен қауіп – процедураның қанмен байланысты болуы. Терінің тұтастығы бұзылған жерде инфекция қаупі әрдайым бар. Егер скальпель, банка, қолғап, бөлме, тері өңдеу тәртібі дұрыс сақталмаса, бактерия қанға түсуі мүмкін. Мұның салдары жеңіл қызару ғана емес, іріңді жара, абсцесс, флегмона, тіпті сепсиске дейін баруы ықтимал. Сепсис – қанның ауыр инфекциялық зақымдануы, ол өмірге қауіп төндіреді. Бұдан бөлек, В және С гепатиті, ВИЧ сияқты қан арқылы жұғатын инфекциялар қаупі де бар. Бұл қауіп әсіресе процедура үйде, күмәнді салонда немесе медициналық білімі жоқ адамның қолымен жасалғанда күшейеді. Трансфузиология саласындағы мамандар хиджаманы қанмен байланысты тәуекелі жоғары манипуляция ретінде қарастырады. Сондықтан қан донорлығында мұндай процедуралардан кейін уақытша шектеу қойылатыны айтылады. Мысалы, донорлық жүйеде қан жоғалту көлемі, адамның гемоглобині, инфекциялық маркерлері нақты тексеріледі; тұтас қан тапсырғанда әдетте 450 миллилитрден аспайтын көлем қатаң бақыланады. Ал хиджамада көбіне қанша қан шыққаны, адамның гемоглобині қандай екені, анемиясы бар-жоғы анықталмайды. Кей деректер бойынша, хиджама жасататындардың 99 пайызында процедура алдында толық анализ тапсырылмайды деген дәрігерлік сын бар. Бұл өте қауіпті, себебі адам өзінде қан аздық, қан ұюының бұзылысы немесе жасырын инфекция барын білмеуі мүмкін.
Асқынулар тек инфекциямен шектелмейді. Жергілікті асқынуларға ұзақ жазылмайтын жара, тыртық, көгеру, терінің қарайып қалуы жатады. Жалпы асқынулар арасында бас айналу, естен тану, қан қысымының күрт түсуі, әлсіздік болуы мүмкін. Хиджаманы жиі жасатқан адам қанмен бірге темір де жоғалтады. Бұл анемияға алып келуі ықтимал. Анемия кезінде тіндерге оттегі жеткіліксіз барады, адам тез шаршайды, жүрегі қағады, басы айналады. Ал онсыз да әлсіз, жүкті, бала емізетін, созылмалы ауруы бар адам үшін бұл қосымша ауыртпалық.
Гипертонияға байланысты айтылатын жарнама да бөлек талдауды қажет етеді. Кейбіреулер хиджама қан қысымын түсіреді дейді. Бірақ дәрігерлер мұның дәлелді негізі әлсіз екенін ескертеді. Қан жоғалту мен процедура кезіндегі ауырсыну стрессі қысымды бірде түсіріп, бірде керісінше көтеріп жіберуі мүмкін. Әсіресе екінші және үшінші дәрежелі гипертониясы бар, инфаркт немесе инсульт қаупі жоғары адамдар үшін мұндай араласу өте қауіпті. Қан қысымын бақылау үшін дәрігер тағайындаған ем, өмір салтын түзету, тұзды азайту, салмақты бақылау, тұрақты мониторинг керек. Ал теріні тіліп қан шығару бұл жүйелі емнің орнын баса алмайды.
Хиджама жасауға болмайтын адамдар тобы да аз емес: қан ұюы бұзылғандар, гемофилиясы барлар, анемиясы барлар, жүрек-қан тамыр аурулары барлар, инфаркт немесе инсульттен кейінгі науқастар, қатерлі ісігі барлар, жүкті және бала емізетін әйелдер, қан сұйылтатын дәрі ішіп жүргендер. Мұндай адамдар үшін хиджама «сауықтыру» емес, нақты қауіп болуы мүмкін. Ең қауіптісі – ауыр диагнозы бар адамның уақыт жоғалтуы. Қатерлі ісік, жүрек ауруы, инсульт қаупі, туберкулез немесе диабет сияқты жағдайларда кешігу кейде адамның өміріне әсер етеді. Балалар мәселесі тіпті күрделі. Бала мұндай процедураға саналы түрде келісім бере алмайды. Ата-ана шешім қабылдағанда ең алдымен баланың қауіпсіздігін ойлауы керек. Теріні тіліп, қан шығару – бала үшін жай ғана «дәстүрлі ем» емес, инвазивті араласу. Егер инфекция жұқса, тыртық қалса немесе психологиялық қорқыныш пайда болса, оның жауапкершілігі кімге жүктеледі деген сұрақ ашық қалады.
Соңғы жылдары дәрігерлер мен құқық қорғаушылардың #стопхиджама акциясын көтеріп, шамамен 12 мыңға жуық қол жиналған петиция ұйымдастыруы да осы алаңдаушылықтың қоғамда бар екенін көрсетеді. Сонда не істеу керек? Хиджаманы таңдаған адам ең алдымен оны негізгі емнің орнына қоймауы тиіс. Екіншіден, процедураны медициналық білімі бар маман, стерильді жағдайда, бір реттік құралмен жасауы керек. Үшіншіден, кем дегенде жалпы қан анализін тапсырып, гемоглобин деңгейін тексерген жөн. Төртіншіден, созылмалы ауруы бар адам міндетті түрде дәрігермен кеңесуі қажет. Бесіншіден, «100 пайыз емдейді» деген уәде естісе, бұл ең алдымен күмән тудыруы керек. Хиджама – Қазақстандағы үлкен әлеуметтік симптом. Ол халықтың бір бөлігінің ресми медицинаға сенімсіздігін, денсаулық сақтау қызметінің кей адамға қымбат әрі күрделі көрінетінін, әлеуметтік желідегі жарнаманың күшін және «жеңіл ем» іздеу психологиясын көрсетеді. Бірақ қанмен байланысты кез келген процедурада сенімнен бұрын қауіпсіздік тұруы керек. Дәстүрдің болуы – оның автоматты түрде қауіпсіз екенін білдірмейді. Арзан болуы – оның тиімді екенін дәлелдемейді. Ал «көп адам барып жүр» деген сөз медициналық дәлел бола алмайды. Денсаулыққа келгенде ең дұрыс ұстаным – үмітке емес, нақты диагнозға, стерильдікке, маман біліктілігіне және дәлелді медицинаға сүйену.