2026 жылғы 1 шілдеде Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы күшіне енеді.
Осы күн жақындаған сайын қоғамда «жаңа Ата заң қарапайым қазақстандықтың өміріне нақты не береді?», «күнделікті тіршілікте қандай өзгеріс сезіледі?», «бұл реформа тек саяси жүйеге қатысты ма, әлде әр азаматқа әсер ете ме?» деген сұрақтар көбейді. Себебі Конституция – жай ғана заңгерлер оқитын құжат емес. Ол мемлекеттің қалай басқарылатынын, азаматтың құқығы қалай қорғалатынын, биліктің халық алдындағы жауапкершілігі қандай болатынын анықтайтын негізгі құжат. Сондықтан оның өзгеруі бүкіл мемлекеттік жүйенің қайта бапталуын білдіреді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Жаңа Конституция төңірегіндегі ең маңызды жаңалық – Парламент құрылымының өзгеруі. Бұған дейін Қазақстанда екі палаталы Парламент болды: Мәжіліс және Сенат. Жаңа модель бойынша заң шығарушы орган бір палаталы болады және ол Құрылтай деп аталады. Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Депутаттар 5 жыл мерзімге сайланады. Бұл өзгеріс сырттай қарағанда тек атау мен құрылым ауысқандай көрінуі мүмкін. Бірақ саяси мағынасы әлдеқайда терең. Екі палаталы жүйеде заң жобасы алдымен Мәжілісте қаралып, кейін Сенатқа өтетін. Енді заң қабылдау процесі бір палата ішінде жүреді. Бұл, бір жағынан, шешім қабылдауды жылдамдатуы мүмкін. Екінші жағынан, бұрын Сенат атқарып келген қосымша сүзгі, өңірлік тепе-теңдік, заңды қайта қарау механизмі қалай сақталады деген сұрақ туындайды.
145 депутаттық Құрылтайдың пропорционалды жүйемен сайлануы да маңызды өзгеріс. Яғни депутаттар жеке округтерден емес, партиялық тізім арқылы өтеді. Мұндай тәсіл партиялардың рөлін күшейтеді. Қарапайым тілмен айтқанда, енді сайлаушы нақты бір жеке кандидаттан гөрі партияның бағдарламасына көбірек дауыс береді. Бұл жүйе саяси партиялардың жауапкершілігін арттыруы мүмкін. Егер партия уәде беріп, оны орындамаса, келесі сайлауда халық оған дауыс бермеуі ықтимал. Бірақ мұнда тәуекел де бар. Егер партиялар шынайы бәсекеге түспесе, қоғамдағы әртүрлі пікір Құрылтайда толық көрінбей қалуы мүмкін. Сондықтан жаңа модельдің табысты болуы тек Конституциядағы жазуға емес, партиялық жүйенің қаншалық ашық әрі бәсекелі болатынына байланысты.
Қарапайым азамат үшін бұл не өзгертеді? Біріншіден, сайлау мәдениеті өзгереді. Бұрын көп адам өз округіндегі кандидатты қарап, жеке тұлғаға баға беретін. Енді партиялық бағдарламаға, партия ұсынған тізімге, оның экономикалық, әлеуметтік, тілдік, өңірлік саясатына назар аудару маңызды болады. Екіншіден, депутаттың жауапкершілігі жеке адамнан партиялық құрылымға көбірек ауысады. Үшіншіден, қоғамдық ұйымдар, кәсіподақтар, азаматтық белсенділер өз мүддесін өткізу үшін партиялармен көбірек жұмыс істеуге мәжбүр болуы мүмкін. Яғни саясат кәсібиленеді, бірақ азаматтан да көбірек саяси сауат талап етеді.
Жаңа Конституциядағы тағы бір ірі жаңалық – вице-президент институтының енгізілуі. Қазақстанда бұған дейін мұндай тұрақты лауазым болған жоқ. Вице-президентті тағайындау президенттің ұсынысымен және Құрылтайдың мақұлдауымен жүзеге асады деп көрсетілген. Бұл институттың негізгі логикасы – билік сабақтастығын қамтамасыз ету, мемлекеттік басқаруда күтпеген жағдайда тұрақтылық сақтау. Әсіресе президенттік басқару жүйесінде биліктің уақытша ауысу тәртібі анық болуы маңызды. Бірақ бұл жерде де қоғамда сұрақ бар: вице-президент нақты қандай өкілеттікке ие болады, ол тек техникалық мұрагерлік институты ма, әлде саяси салмағы бар тұлғаға айнала ма? Бұл сұрақтың жауабы кейін қабылданатын конституциялық заңдар мен саяси тәжірибеге байланысты болады.
Үшінші жаңа институт – Қазақстан Халық Кеңесі. Бұл орган кеңесші сипатта болады деп түсіндіріліп отыр. Оның мақсаты – қоғамдық келісімді нығайту, негізгі ішкі саясат мәселелерін талқылау, азаматтық қоғамның ұсыныстарын билікке жеткізу. Қазақстан сияқты көпұлтты және әлеуметтік құрамы күрделі ел үшін мұндай диалог алаңы керек. Бірақ оның тиімділігі құрамына кімдер кіретініне және шешімдерінің қаншалық ескерілетініне байланысты. Егер Халық Кеңесі тек салтанатты жиын өткізетін символдық орган болып қалса, оның қоғамға әсері аз болады. Ал егер ол нақты қоғамдық мәселелерді көтеріп, заң шығаруға немесе мемлекеттік саясатқа ықпал етсе, бұл халық пен билік арасындағы жаңа байланыс арнасына айналуы мүмкін.
Жаңа Конституцияның ең көп талқыланған бөлігі – тіл мәселесі. Жобада Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі қазақ тілі екені бекітіледі. Сонымен қатар мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі қазақ тілімен қатар ресми түрде қолданылатыны көрсетіледі. Бұл норма қоғамда екі түрлі пікір туғызды. Бір тарап мұны Қазақстанның көпұлтты болмысын, тарихи-әлеуметтік жағдайын ескерген теңгерімді шешім деп санайды. Себебі елде орыс тілін күнделікті қолданатын азаматтар көп, мемлекеттік қызметке жүгінгенде тілдік кедергі болмауы керек. Екінші тарап қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі әлсіреп кетуі мүмкін деп алаңдайды. Олардың ойынша, қазақ тілі қағаз жүзінде мемлекеттік тіл болғанымен, тәжірибеде орыс тілімен тең қолдану оның дамуын баяулатуы ықтимал.
Бұл жерде ең маңызды нәрсе – норманың қалай орындалатыны. Егер қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде барлық салада толық қызмет етсе, ал орыс тілі азаматтардың құқықтарын шектемеу үшін қосымша ресми қатынас құралы ретінде қолданылса, бұл қоғамдағы тілдік тепе-теңдікті сақтауы мүмкін. Ал егер мемлекеттік органдар бұрынғыдай негізгі жұмысты орыс тілінде жүргізіп, қазақ тілін формалды деңгейде қалдырса, сын күшейеді. Сондықтан жаңа Конституция тіл мәселесін шешіп тастамайды, керісінше оны сапалы орындау қажеттігін күшейтеді. Мемлекеттік қызметкердің қазақ тілін білуі, ресми құжаттардың сапалы қазақша дайындалуы, азаматқа мемлекеттік тілде толық қызмет көрсетілуі – енді бұрынғыдан да өзекті болады.
Жергілікті басқару жүйесіндегі өзгеріс те назар аударуға тұрарлық. Жаңа нормалар бойынша мәслихат депутаттары аудан және қала әкімдеріне сенімсіздік білдіру тетігіне ие болады. Бұл қарапайым тұрғын үшін өте маңызды өзгеріс болуы мүмкін. Себебі әкім – халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін тұлға. Жол, жарық, су, аула, мектеп, балабақша, қоғамдық көлік, қоқыс, жер мәселесі – бәрі жергілікті әкімдікке барып тіреледі. Егер мәслихат әкім жұмысына нақты саяси баға бере алса, жергілікті биліктің жауапкершілігі артады. Бірақ бұл механизмнің де табысы мәслихаттардың қаншалық тәуелсіз әрі белсенді болуына байланысты. Егер мәслихат тек әкімдік шешімдерін мақұлдайтын орган болып қала берсе, сенімсіздік вотумы қағаз жүзіндегі құқық болып қалуы мүмкін.
Азаматтардың құқықтары мен бостандықтары тұрғысынан да жаңа Конституция маңызды. Онда адам құқығы, жеке өмір, ар-ождан бостандығы, мәжбүрлі еңбекке тыйым, бір қылмыс үшін қайта жазаламау сияқты негізгі қағидалар сақталады және нақтыланады. Бұл нормалар күнделікті өмірде бірден сезілмеуі мүмкін, бірақ олардың маңызы өте үлкен. Себебі кез келген құқықтық мемлекетте азаматтың қорғалуы тек әдемі ұранмен емес, нақты конституциялық кепілдікпен өлшенеді. Егер жаңа Конституциядан кейін сот жүйесі, құқық қорғау органдары, әкімшілік рәсімдер шынымен азаматқа жақындай түссе, онда реформа қарапайым адамға нақты әсер етеді.
Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, жаңа Конституциядан халық бірден жалақының өсуін, бағаның төмендеуін немесе баспана мәселесінің шешілуін күтпеуі керек. Конституция экономикалық бағдарламаның орнына жүрмейді. Бірақ ол сол бағдарламалар қабылданатын саяси алаңды өзгертеді. Егер Құрылтайда партиялар арасында шынайы бәсеке болса, жергілікті мәслихаттар әкімдерді бақылай алса, Халық Кеңесі қоғамдық пікірді жеткізсе, онда әлеуметтік саясатқа да ықпал күшейеді. Яғни Конституцияның күнделікті өмірге әсері жанама, бірақ ұзақ мерзімді болады. Ол билік құрылымын өзгерту арқылы шешім қабылдау сапасына әсер етуі тиіс.
Қоғамдағы пікірталас та заңды. Біреулер жаңа Конституцияны саяси жаңғырудың маңызды кезеңі деп санайды. Олардың ойынша, бір палаталы Парламент шешімді жылдам қабылдайды, партиялық жүйе дамиды, жергілікті бақылау күшейеді. Екінші тарап реформаның тым жылдам жүргенін, қоғамға барлық норманы толық талқылауға жеткілікті уақыт берілмегенін айтады. Әсіресе тіл мәртебесі, вице-президент институты, партиялық тізім арқылы сайлау сияқты мәселелерде алаңдаушылық бар. Демократиялық қоғам үшін мұндай пікірталас қалыпты. Конституция неғұрлым маңызды құжат болса, оның төңірегіндегі сұрақ та соғұрлым көп болады.
Бір айдан кейін жаңа Конституция күшіне енгенде, Қазақстан бір күнде басқа елге айналып кетпейді. Бірақ мемлекеттік жүйенің логикасы өзгереді. Заң шығарушы органның құрылымы жаңарады, партиялардың жауапкершілігі артады, жергілікті өкілді органдардың рөлі күшеюі мүмкін, тіл саясаты жаңа құқықтық тепе-теңдікке түседі, жаңа институттар пайда болады. Ең басты мәселе – осы өзгерістердің қағазда қалмай, нақты тәжірибеге айналуы.
Қорытындылай айтқанда, жаңа Конституция – Қазақстан үшін институционалдық қайта құру құжаты. Оның негізгі салмағы қарапайым азаматтың бүгінгі тұрмысына емес, ертеңгі саяси жүйенің қалай жұмыс істейтініне түседі. Бірақ дәл сол саяси жүйе кейін әр адамның өміріне әсер етеді: заң қалай қабылданады, әкім қалай жауап береді, мемлекеттік тіл қалай қолданылады, азамат құқығы қалай қорғалады, билік қоғаммен қалай сөйлеседі. Сондықтан жаңа Ата заңға бір ай қалғанда ең маңызды сұрақ «не өзгереді?» ғана емес, «оны кім және қалай жүзеге асырады?» болуы керек. Конституция бағыт береді. Ал оның шынайы құны сол бағыттың өмірде орындалуымен өлшенеді.