2026 жылдың қаңтар–сәуір айларында отандық банктердің таза пайдасы 12%-ға құлдырап, 796 млрд теңгені құрады
Соңғы жылдары еліміздің екінші деңгейлі банктері (ЕДБ) мемлекеттік қолдау бағдарламалары мен тұтынушылық несиелендірудің ессіз серпіні арқасында рекордтық табысқа кенеліп, шіріген байлықтың символына айналған еді. Алайда, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНРДА) биылғы төрт айдың қорытындысы бойынша жариялаған ресми мәліметтері банк секторының іштен іри бастағанын үреймен аңғартады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
2026 жылдың қаңтар–сәуір айларында отандық банктердің таза пайдасы 12%-ға құлдырап, 796 млрд теңгені құрады. Қаржы саласында елу жылдық тәжірибесі бар, талай дағдарысты көзбен көрген маман ретінде айтарым: бұл жай ғана статистикалық ауытқу емес. Бұл экономиканың қан тамыры саналып, бірақ іс жүзінде халық пен бизнестің қанын сорып отырған банк жүйесінің тығырыққа тірелгенінің айқын белгісі.
Пайда неге азайды: Нақты сектордан қашқан банктердің қателігі
Банктердің меншікті капиталы бір айдың ішінде 1,9%-ға азайып, 11 трлн теңгеге төмендеген. Олар мұны сыртқы факторлардан көргісі келеді, бірақ басты себеп банктердің өз стратегиясының мүгедектігінде. Жылдар бойы біздің қаржы институттары нақты өндірісті, өнеркәсіпті және шағын-орта бизнесті несиелендіруден қашып келді. Неге? Өйткені тәуекелі жоғары. Одан да пайыздық мөлшерлемесі шарықтап тұрған кепілсіз тұтынушылық несиені халыққа таратып, оңай олжаға кенелуді әдетке айналдырды.
Бүгінде банктердің жалпы несие портфелі 43,8 трлн теңгеге жеткенімен, оның экономиканы алға сүйрейтін нақты секторға үлесі мардымсыз. Банктер халықты қарыз батпағына батыру арқылы ғана күн көріп отыр. Енді міне, халықтың төлем қабілеті шегіне жетті, «сауын сиырдың» сүті сарқылды. Пайданың 12%-ға кемуі осы жеңіл ақша табу моделінің күйреуі.
Тұтынушылық несие жарылуға дайын тұрған бомба
Реттеуші орган NPL90+ (90 күннен астам мерзімі өткен уытты қарыздар) деңгейі 4,1%-ды құрайды деп бізді жұбатқысы келеді. Бірақ бұл тек қағаз жүзіндегі әдемі цифрлар. Егер тереңірек үңілсек, халыққа берілген несие портфеліндегі мерзімі өткен берешек деңгейі 4,8%-ға (1,2 трлн теңге) жеткен. Бұл сұмдық көрсеткіш!
Қазақстандықтардың тапқан табысы тамағы мен коммуналдық төлемдерінен аспай отырғанда, банктер агрессивті жарнама арқылы мойнына несие ілуді тоқтатар емес. Тіпті соңғы тоқсанда ломбардтардың тұтынушылық микрокредиттері 15,3%-ға бір-ақ өскен. Демек, халық банктің несиесін жабу үшін алтын-күмісін, соңғы мүлкін ломбардқа өткізіп жатыр. Банктер жасаған бұл қаржылық құрдым әлеуметтік жарылыс қаупін тудыратын, уақыты орнатылған бомбамен тең.
Провизиялар көзбояушылық па?
Агенттік жұмыс істемейтін несиелердің провизиялармен өтелуі 62,1%-ды құрайды, капиталдың жеткіліктілігі нормативтен жоғары деп мақтанады. Бірақ елу жылдық банк практикасы маған мынаны үйретті: несие портфелінің сапасы нашарлағанда, банктер резервтерді (провизияларды) көбейтуге мәжбүр болады. Ал резервке кеткен әрбір теңге банктің таза пайдасын тікелей азайтады. Банктердің пайдасының азаюы олардың тығырыққа тіреліп, ықтимал шығындарды жабу үшін амалсыз қор жинап жатқанының дәлелі.
Оның үстіне, жыл басынан бері депозиттер көлемі 1,8%-ға төмендеген. Тек сәуірде ғана девальвациялық үрейден болар, шетел валютасындағы салымдардың есебінен аз-маз (1,1%) өсім байқалады. Ұлттық валютаға деген сенімнің селкеулігі мен банктерден ақшаның жылыстауы қаржы жүйесінің ішкі иммунитетінің әлсірегенін көрсетеді.
Көзқарас: Банк жүйесіне түбегейлі реформа керек
Қазақстанның банк секторы бүгінде ел экономикасының доноры емес, оның басты тежегішіне айналды. Банктер мемлекеттен (яғни салық төлеушілердің қалтасынан) миллиардтап көмек алғанды жақсы көреді, бірақ сол ақшаны зауыт-фабрика салуға, ауыл шаруашылығын өркендетуге бергісі келмейді. Оларға той-томалақ пен тұрмыстық техникаға пайызсыз бөліп төлеу (рассрочка) ұйымдастырып, халықты өмір бойы тәуелді етіп қойған тиімдірек.
Егер Үкімет пен Ұлттық банк дәл қазір қатал шаралар қолданбаса, ертең кеш болады. Не істеу керек?
1. Тұтынушылық несиелендіруге қатал шектеу қою қажет. Ломбардтар мен микроқаржы ұйымдарының халықты тонауына заңмен тосқауыл қоятын уақыт жетті.
2. Банктерді нақты секторды несиелендіруге мәжбүрлеу керек. Өндіріске ақша бөлмеген банктің салығын өсіріп, артық артықшылықтарынан айыру қажет.
3. Пайда деңгейін емес, ұлттық мүддені бірінші орынға қою. Банктердің 12%-дық шығыны олардың тәбетінің сәл де болса тыйылғаны, бірақ бұл жеткіліксіз.
Банктердің пайдасы азайды деп байбалам салудың қажеті жоқ, қайта олардың осы уақытқа дейін қалай шектен тыс пайда тауып келгенін тексеру керек. Елу жыл бойы қаржы нарығының ыстық-суығын көрген маман ретінде айтарым: экономиканы тонауға негізделген жүйе ерте ме, кеш пе күйрейді. Бүгінгі 12%-дық құлдырау соның алғашқы қарлығашы. Егер банктер өз жұмысын түбегейлі өзгертпесе, алда бізді бұдан да үлкен қаржылық дағдарыс күтіп тұр.