Жаңа БЖЗҚ шектері неліктен жұрттың ашуына тиді?

Қазақстанда зейнетақы жинағы әлдеқашан тек қартайған шаққа арналған қор ретінде қабылданбайды. Соңғы жылдары ол тұрғын үй жағдайын жақсартудың, ипотеканы азайтудың және қымбат емнің ақысын төлеудің нақты құралына айналды. Сондықтан Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы қаражатты мерзімінен бұрын пайдалану тәртібіндегі кез келген өзгеріс қоғамға тікелей әсер етеді. 2026 жылдан бастап төменгі жеткіліктілік шектерінің күрт өсуі де сондықтан ерекше наразылық туғызды.

Мемлекеттің түсіндіруі бойынша, жаңа талаптың мақсаты түсінікті: азамат зейнет жасына жеткенде жеткілікті табыссыз қалмауы керек. Сол себепті оның шотында міндетті түрде сақталуға тиіс сома көбейтілді. Бірақ азаматтардың көзімен қарағанда мәселе басқаша көрінеді. Көптеген адам бірнеше жыл бойы жинақтарының бір бөлігін баспанаға, үй жөндеуге немесе емделуге жұмсауды жоспарлап келді. Жаңа есеп жарияланған соң сол жоспарлардың бір бөлігі бір күнде қолжетімсіз болып қалды.

Сондықтан дау тек формуланың өзгеруінен туындаған жоқ. Негізгі мәселе – азаматтың өз атына жиналған қаражатты қашан және қандай жағдайда пайдалана алатынында.

Төменгі жеткіліктілік шегі – адамның зейнетақы шотында болашаққа міндетті түрде қалуға тиіс ең аз сома. Егер жинақ осы мөлшерден асып кетсе, азамат артық бөлігін заңда белгіленген мақсаттарға пайдалана алады. Қазіргі тәртіп бойынша оның негізгі бағыттары – тұрғын үй жағдайын жақсарту және емделу.
Мысалы, адамның шотында 10 миллион теңге жиналды делік. Егер оның жасына арналған жеткіліктілік шегі 7 миллион теңге болса, қалған 3 миллион теңгені пайдалана алады. Ал шек 9 миллион теңгеге көтерілсе, қолжетімді қаражат 1 миллион теңгеге дейін қысқарады. Егер жаңа шек 10 миллион теңгеден асып кетсе, азамат жинағынан ақша ала алмайды.

Яғни шоттағы жалпы сома өзгермейді, бірақ оны пайдалану мүмкіндігі күрт азаяды. Халықтың ашуын түсіну үшін осы айырмашылықтың өзі жеткілікті.
Шек адамның жасына қарай есептеледі. Жас азаматтың зейнетке дейін жарна жинауға уақыты көбірек болғандықтан, оған қойылатын талап салыстырмалы түрде төмен. Ал зейнет жасына жақындаған адамның алда жарна төлейтін кезеңі қысқа болғандықтан, оның шотында көбірек ақша қалуға тиіс деп есептеледі.

Бұл логика қағаз жүзінде түсінікті. Алайда жаңа есептеу кезінде кей жас санаттарындағы шек 79 пайызға дейін өсіп, зейнетке жақындаған азаматтар үшін екі еседен астам ұлғайғаны қоғамдағы даудың негізгі себебіне айналды.
 
Жаңа әдістеменің мақсаты – жинақтың бүгінгі көлеміне ғана емес, болашақ зейнетақының мөлшеріне де қарау. Мемлекет «адам қазір қанша ақша ала алады?» деген сұрақтан бұрын «ол зейнетке шыққанда ай сайын қанша төлем алады?» деген мәселені алға шығарып отыр.
Есепке ең төменгі жалақы, ең төменгі зейнетақы, азаматтың жасы және болашақ төлемнің нысаналы деңгейі енгізілген. Жинақтағы сома келешектегі ай сайынғы төлемге айналдырылып есептеледі. Ресми ұстаным бойынша, бұл тәсіл болашақ зейнетақыны тұрақты етуге және макроэкономикалық көрсеткіштер өзгерген кезде шектердің тым құбылып кетуіне жол бермеуге тиіс.

Жаңа модельдегі ең маңызды өзгерістің бірі – болашақ зейнетақы төлемінің медианалық жалақыға қатынасы. Бұрынғы әдістеме сақталған жағдайда жинақтың бір бөлігін алған азаматтың келешектегі төлемі медианалық жалақының шамамен 15 пайызы деңгейінде қалуы мүмкін еді. Жаңа тәсіл бұл көрсеткішті 40 пайызға жуықтатуды көздейді.

Қарапайым тілмен айтқанда, мемлекет азаматтың болашақта тым аз жинақтаушы зейнетақы алу қаупін төмендеткісі келеді. Сол үшін қазір пайдалануға болатын ақшаны қысқартып, шотта көбірек қаражат қалдыруды талап етеді.

Бірақ есептің даулы тұсы да осы жерде көрінеді. Жаңа формула азаматтың жинақты пайдаланғаннан кейін зейнет жасына дейін төлейтін болашақ жарналарын толық есепке алмайды. Яғни адам алдағы он немесе жиырма жыл бойы еңбек етіп, тұрақты түрде жарна аударады деген болжам негізгі тірек ретінде қарастырылмайды.

Бұл сақтыққа құрылған тәсіл. Өйткені мемлекет ешкімнің болашақта үздіксіз жұмыс істейтініне кепілдік бере алмайды. Адам жұмыссыз қалуы, бейресми секторға кетуі, ұзақ уақыт аударым жасамауы немесе еңбекке қабілетін жоғалтуы мүмкін. Алайда тұрақты жұмысы бар азамат үшін мұндай есеп тым қатаң көрінеді. Оның «алдағы жиырма жылда төлейтін жарнам неге ескерілмейді?» деп сұрауы заңды.

Халықтың наразылығын «адамдар болашағын ойламайды» деп түсіндіру дұрыс емес. Көпшіліктің ашуы зейнетақы керек емес дегеннен туындаған жоқ. Мәселе – ереженің күрт өзгеруі мен алдын ала жасалған жоспарлардың бұзылуында.

Зейнетақы жинағын пайдалану мүмкіндігі берілгеннен кейін адамдар қордағы ақшаны жеке қаржылық жоспарының бір бөлігіне айналдырды. Бірі ипотеканың негізгі қарызын азайтуды көздеді. Екіншісі алғашқы жарна жинады. Үшіншісі тіс емдеуге, күрделі операцияға немесе басқа медициналық қызметке қаражат дайындады.

Көптеген отбасы шоттағы соманы үнемі тексеріп, бұрынғы шекке қашан жететінін есептеп отырды. Кей адамға қажетті деңгейге жету үшін бірнеше ай ғана қалған болуы мүмкін. Бірақ шек бірден өскенде жақындап қалған мақсат қайта алыстап кетті.
 
Мәселен, азаматтың шотында 8 миллион теңге бар делік. Бұрынғы шек 6 миллион болса, оның 2 миллион теңгесі қолжетімді еді. Жаңа шек 7,5 миллионға көтерілсе, алуға болатын сома 500 мың теңге ғана қалады. Егер шек 8 миллионнан асып кетсе, ол тұрғын үйге немесе емге ақша пайдалана алмайды.
Қаражат жоғалған жоқ, ол шотта сақталып, инвестициялана береді. Бірақ азамат үшін негізгі мәселе жинақтың бар-жоғында емес, оны дәл қазір қолдана алуында. Қоғамдағы «өз ақшамызға қол жеткізе алмай қалдық» деген көңіл күй осыдан туындады.

Бұл дау зейнетақы жинағының құқықтық және қоғамдық табиғатына да тіреледі. Азамат оны жалақысынан ұсталған өз ақшасы деп қабылдайды. Сондықтан оны қашан және қайда жұмсауды өзі шешуі керек деп есептейді.

Ал мемлекет бұл қаражатты қарапайым банк салымы емес, нақты әлеуметтік мақсаты бар қор ретінде қарастырады. Оның міндеті – азаматты зейнет жасында табыссыз қалдырмау. Егер адам қазір жинағының едәуір бөлігін жұмсап қойса, қартайғанда оның күнкөрісіне бюджеттен қосымша қаражат бөлу қажеттілігі тууы мүмкін.

Екі тараптың да уәжінде қисын бар. Азамат бұл ақшаға өзі еңбек етті, бірақ зейнетақы жүйесі тек жеке таңдау мәселесі емес. Егер қарт адамдардың табысы жеткіліксіз болса, оның салдары бүкіл қоғамға тиеді: әлеуметтік көмекке, төлемдерге және бюджет шығынына сұраныс артады.
Сондықтан жеткіліктілік шегі – жеке меншік пен қоғамдық жауапкершілік арасындағы ымыра. Талас осы ымыраның шегі қай жерде болуы керек деген сұрақтан туындап отыр.

Әсіресе зейнет жасына таяған азаматтар үшін талаптың екі еседен астам өсуі әділетсіз көрінді. Бірақ мұның есептік себебі бар. 30 жастағы адам жинағының бір бөлігін пайдаланса, оны қайта толықтыруға бірнеше онжылдық уақыты болады. Ал 55–60 жастағы адамның зейнетке дейін жарна төлейтін кезеңі әлдеқайда қысқа.

Сондықтан қор үлкен жастағы азаматқа көп ақша алуға рұқсат берсе, ол соманы қайта жинау мүмкіндігі азаяды деп есептейді. Осы себепті зейнетке жақындаған сайын шотта қалуға тиіс қаражат көбейеді.

Алайда мұнда әлеуметтік қайшылық пайда болады. Дәл осы жастағы адамдарға ипотеканы жабу, баспана жағдайын жақсарту немесе денсаулығын қалпына келтіру үшін ақша көбірек қажет болуы мүмкін. Яғни жинаққа ең қатты мұқтаж топтың қолжетімділігі керісінше шектеледі. Сондықтан математикалық тұрғыдан дұрыс көрінетін шешім өмірлік жағдай тұрғысынан әрдайым әділетті бола бермейді.

Жаңа әдістеменің пайдалы жағын да жоққа шығаруға болмайды. Егер жинақтың едәуір бөлігі жаппай алынса, болашақта төмен зейнетақы алатын адамдар көбейеді. Ал шотта қалған ақша бос жатпайды: ол инвестицияланып, үстіне табыс қосылады. Ұзақ мерзімде бұл болашақ төлемнің мөлшерін арттыруы мүмкін.

Реформа бүгінгі тұтынуды шектеп, ертеңгі табысты қорғауға бағытталған. Бұл әлеуметтік саясат үшін маңызды, өйткені өмір сүру ұзақтығы артып, зейнеткерлер саны көбейген сайын бюджетке түсетін салмақ та ұлғаяды. Егер жинақтаушы жүйе жеткілікті төлем бере алмаса, айырмашылықты мемлекет өтеуге мәжбүр болады.

Дегенмен дұрыс мақсат оның жүзеге асырылу тәсіліне қатысты сұрақтарды жоймайды. Болашақ зейнетақыны қорғау қажет, бірақ сол үшін бүгін баспанаға немесе емге мұқтаж адамның мүмкіндігін толық жабу міндетті емес.

Наразылықтың тағы бір себебі – түсіндіру жұмысының әлсіздігі. Қарапайым азаматқа күрделі қаржылық формула емес, нақты жауап керек: шек неге өзгерді, оның жинағына қалай әсер етеді және бұрынғы жоспарымен не болады?

Жаңа көрсеткіштер жарияланған кезде көп адам өзгерістің мәнін әлеуметтік желі мен жаңалық тақырыптарынан білді. «Шек 79 пайызға өсті», «кей жаста екі есеге артты» деген ақпарат жылдам тарады. Ал есептеу логикасы мен болашақ төлемге ықпалы кейінірек түсіндірілді.
Мұндай жағдайда пайдалы реформа да күдік тудырады. Өйткені азамат алдымен оның салдарын көреді. Кеше қолжетімді болған ақша бүгін жабылып қалса, «болашақ тұрақтылығы» туралы ресми уәж оның қазіргі мәселесін шешпейді.

Мұндай өзгерістер бірнеше ай бұрын жарияланып, әр жасқа арналған салыстырмалы кестемен бірге түсіндірілуі керек еді. Бұрынғы шек, жаңа шек, қолжетімді соманың айырмасы және болашақ төлем мөлшері бір жерде көрсетілсе, азамат шешімнің не үшін қабылданғанын жақсырақ түсінер еді.
Бұл жағдайда бірнеше балама қарастыруға болады.

Біріншіден, шекті бірден емес, бірнеше жыл ішінде кезең-кезеңімен көтеру әділеттірек болар еді. Бұл адамдарға қаржылық жоспарын қайта құруға уақыт берер еді.

Екіншіден, өтпелі кезең қажет. Егер азамат тұрғын үй сатып алу немесе емделу рәсімін бастап қойған болса, оған бұрынғы талаппен операцияны аяқтауға мүмкіндік берілуі мүмкін.

Үшіншіден, бір ғана жас көрсеткішіне емес, адамның нақты жағдайына да назар аударған жөн. Тұрақты жарна төлейтін азамат пен бірнеше жыл бойы аударымы болмаған адамның тәуекелі бірдей емес. Сондықтан болашақ жарнаның белгілі бір бөлігін ескеретін аралас модель қарастыруға болады.

Төртіншіден, ауыр сырқатты емдеу мен тұрғын үйге арналған талапты бірдей ұстау да қайта ойлануды қажет етеді. Кейбір медициналық жағдайда уақыт жоғалту адамның денсаулығына тікелей қауіп төндіреді. Мұндай кезде бүгінгі қажеттілік болашақтағы есептік тәуекелден маңызды болуы мүмкін.
Жаңа жеткіліктілік шектеріне қатысты дау зейнетақы формуласынан әлдеқайда үлкен мәселені көрсетті. Қазақстандықтар жинағын тек қарттыққа арналған ақша емес, қазіргі өміріндегі маңызды мәселелерді шешетін ресурс ретінде қабылдайды. Ал мемлекет оны ең алдымен болашақ зейнетақының кепілі деп санайды.

Жаңа әдістеме болашақ төлемді медианалық жалақының шамамен 15 пайызынан 40 пайызға жуық деңгейге жеткізуді көздейді. Бұл – қартайған шақтағы табысты қорғауға бағытталған қисынды мақсат. Бірақ соның салдарынан кей жас санаттарында жеткіліктілік шегі 79 пайызға дейін, ал зейнет жасына жақындаған азаматтар үшін екі еседен астам өсті. Нәтижесінде көптеген отбасы тұрғын үй немесе емделу жоспарын қайта қарауға мәжбүр болуы мүмкін.
Халықтың ашуы жинақтың жоғалғанынан емес, кеше қолжетімді болған мүмкіндіктің бүгін күрт шектелуінен туындады. Сондықтан мәселені тек «болашақты ойлау керек» деген түсіндірумен жабу жеткіліксіз. Адамның ертеңгі зейнетақысы да, бүгінгі баспанасы мен денсаулығы да маңызды.

Тиімді зейнетақы саясаты осы екі қажеттіліктің бірін екіншісіне құрбан етпеуі керек. Жеткіліктілік шегі қажет, бірақ оның есебі түсінікті, өзгерісі біртіндеп және азаматтың нақты жағдайына бейімделген болуы тиіс. Сонда ғана реформа жинақты қорғап қана қоймай, халықтың зейнетақы жүйесіне деген сенімін де сақтай алады.