Батыстағы автогаз тапшылығы неге қайта күшейді

Бірде жанармай құю бекеттерінің алдында кезек көбейеді, бірде жүргізушілер әлеуметтік желі арқылы қай жерде газ барын сұрастырады. Ресми органдар көбіне жеткізілім жүріп жатқанын, мәселе уақытша екенін айтады. Бірақ тұрғындар үшін жағдай басқаша көрінеді. Әсіресе Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстарында автогаздың бірнеше күнге жоғалуы күнделікті тіршілікке тікелей әсер етеді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бұл өңірлер мұнай мен газ өндіретін аймақ болғандықтан, халық арасында заңды сұрақ туындайды. Мұнайлы өлкеде автогаз неге жиі жетпей қалады? Жауап бір ғана себепке тірелмейді. Мұнда төмен баға, тұтынудың өсуі, өндірістің баяулығы, жеткізу жүйесіндегі әлсіздік, делдалдық тәуекел және зауыттардың жоспарлы жөндеуі бір-бірімен қабаттасып жатыр.

Автогаз мәселесін түсіну үшін ең алдымен бір жайтты ажыратып алу керек. Тапшылық дегеніміз елде сұйытылған мұнай газы мүлде жоқ деген сөз емес. Негізгі қиындық қажетті көлемді дәл уақытында, тиісті өңірге жеткізе алмаудан туындайды. Газ өндіріледі, бөлінеді, тасымалданады. Бірақ сұранысы жоғары аймақтарда сол көлем кейде жеткіліксіз болып қалады.

Энергетика министрлігінің 2024 жылғы түсіндіруінде ішкі нарыққа ай сайын шамамен 130–140 мың тонна сұйытылған мұнай газы бөлінетіні айтылды. Ал елдің айлық қажеттілігі 164 мың тоннаға жуық болған. Яғни қалыпты жағдайда да сұраныс пен ұсыныстың арасында айтарлықтай алшақтық бар. Министрлік тапшылық деңгейін 20–25 пайыз шамасында деп бағалаған. Бұл кезектің тек бір бекеттегі ақаудан немесе бір күндік кешігуден туындамайтынын көрсетеді. Жүйенің өзінде ұзақ уақыттан бері шешілмеген теңгерімсіздік бар.

Батыста бұл мәселе неге қатты сезіледі деген сауалға келсек, ең әуелі тұтыну ерекшелігін айту керек. Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстарында газ инфрақұрылымы жақсы дамыған. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің дерегіне сәйкес, бұл өңірлерде халықты газдандыру деңгейі 90 пайыздан асады. Бұл көрсеткіш тұрмыстық газға қатысты болғанымен, аймақтағы жалпы энергия тұтыну мәдениетін аңғартады.

Газға бейімделген өңірлерде көлікті де газбен жүргізу қалыпты құбылысқа айналған. Автогаз мұнда тек бензиннен арзан балама емес, көптеген отбасының күнделікті шығынын азайтатын негізгі отын. Такси жүргізушісі, жүк тасымалдаушы, шағын кәсіп иесі үшін газ бағасы табысына тікелей ықпал етеді. Сондықтан бірнеше күндік үзілістің өзі халыққа тез байқалады.

Баға мәселесі де автогаз тапшылығының маңызды себептерінің бірі. Қазақстанда сұйытылған мұнай газы ұзақ уақыт бойы әлеуметтік маңызы бар өнім ретінде арзан ұсталып келді. Энергетика министрлігінің мәліметіне сүйенсек, 2024 жылы автогаздың бөлшек саудадағы бағасы өңірге қарай литріне 54 теңгеден 86 теңгеге дейін болған. Атырау мен Маңғыстауда баға 54 теңге деңгейінде сақталса, Батыс Қазақстан облысында 64 теңге шамасында болды.

Бұл жүргізушілер үшін тиімді көрінеді. Алайда төмен баға өндіруші мен тасымалдаушының шығынын толық жаппайды. Министрлік мәліметінде сұйытылған мұнай газының өзіндік құны тоннасына 60-70 мың теңге шамасында екені көрсетілген. Ал көтерме баға ұзақ уақыт бойы 40-320 теңге деңгейінде болды. Яғни кейбір зауыттар әр тоннадан 20-30 мың теңге шамасында шығын көруі мүмкін еді.

Осындай жағдайда өндірісті арттыруға ынта азаяды. Зауыт жаңа қондырғыға қаражат құюға немесе техникалық жаңғыртуға асықпайды. Өйткені өнім көлемін көбейткен сайын шығын да ұлғаюы ықтимал. Арзан баға қысқа мерзімде халыққа тиімді болғанымен, ұзақ мерзімде нарықтың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Бұл автогаз саласындағы ең күрделі қайшылықтың бірі.

Тұтыну көлемі де жылдам өсіп келеді. Энергетика министрлігінің дерегінше, 2023 жылы сұйытылған мұнай газын тұтыну 2,2 млн тоннаға жеткен. Бұл 2022 жылмен салыстырғанда 400 мың тоннаға немесе 28 пайызға көп. Бір жылдың ішінде мұндай өсімнің болуы нарыққа үлкен қысым түсіреді.

Себебі бензин мен дизель бағасы өскен сайын жүргізушілер газға көшуге тырысады. Әсіресе табысы көлікпен байланысты азаматтар үшін автогаз шығынды азайтудың ең қолжетімді жолы болып қала береді. Такси қызметі, курьерлік жеткізу, ауыл мен қала арасындағы жолаушы тасымалы газға тәуелді. Сондықтан сұраныс табиғи түрде өсіп жатыр.

Бірақ өндіріс дәл сондай қарқынмен көбейген жоқ. Сұраныс тез ұлғайып, ал ұсыныс баяу артқан жерде тапшылық пайда болады. Бұл жерде мәселе тек газ зауыттарының санында емес. Өнімді ішкі нарыққа бөлу, сақтау, тасымалдау және өңірлер арасында жеткізу тетігі де маңызды.

Автогаздың көлеңкелі айналымға кету қаупі де жиі айтылады. Бағасы төмен өнім әрдайым делдалдар үшін тартымды болады. Егер ішкі нарықтағы баға мен сыртқы нарықтағы бағаның айырмасы үлкен болса, газды заңсыз өткізуге немесе басқа бағытқа бұруға қызығушылық күшейеді. Энергетика министрлігі бұған дейін сұйытылған мұнай газының шетелге заңсыз шығарылу қаупі бар екенін де атап өткен.

Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің есебінде отын-энергетика саласындағы бірқатар субъектілерге үстем жағдайын теріс пайдалану фактілері бойынша әкімшілік шаралар қолданылғаны көрсетілген. Солардың ішінде LPG нарығына қатысы бар компаниялар да болған. Айыппұл көлемі 2,5 млрд теңгеге жеткен. Бұл дерек автогаз тапшылығы тек өндіріс көлеміне емес, ресурстың қалай бөлінетініне де байланысты екенін аңғартады.

Кейде тапшылықты бір ғана зауыттың жоспарлы жөндеуі күшейтіп жібереді. Маусым айында Атырауда кейбір автогаз бекеттерінде кезек пайда болғаны туралы ақпарат тарады. Мұндай сәттерде жүргізушілер жеткізілім қысқарады деген хабарды ести сала, әдеттегіден көбірек газ құйып алуға тырысады. Нәтижесінде қысқа мерзімде сұраныс жасанды түрде өседі.

Бұл құбылыс нарықтың резерві әлсіз екенін көрсетеді. Егер жүйеде жеткілікті қор болса, бір зауыттың жөндеуі немесе бірнеше күндік тасымал кідірісі халыққа соншалықты әсер етпеуі тиіс еді. Ал қазіргі жағдайда кез келген техникалық тоқтау немесе логистикалық ақау бекеттердегі жағдайды күрделендіріп жібереді.

Батыс Қазақстан облысының ресми мәліметіне сәйкес, ішкі нарыққа бір жыл ішінде 66 мың тонна сұйытылған мұнай газы жеткізілген. Бұл алдыңғы кезеңмен салыстырғанда 7 пайызға жоғары. Сан жағынан өсім бар сияқты. Бірақ тұрғын үшін жылдық көрсеткіштен гөрі апталық және күнделікті тұрақтылық маңызды.

Жаз айларында сапар көбейеді, жүк тасымалы жанданады, ауыл мен қала арасындағы қозғалыс артады. Осындай кезде күнделікті сұраныс өседі. Егер жоспарланған көлем уақытында жетпесе, бір-екі күннің ішінде кезек пайда болады. Сондықтан жылдық жоспардың орындалуы автогаз тапшылығы толығымен шешілді дегенді білдірмейді.

Үкімет мәселені ұзақ мерзімде жаңа өндіріс арқылы шешуге тырысып отыр. Энергетика министрлігі ҚазГерМұнай кәсіпорнындағы қосымша қуаттар, Теңізшевройлдан коммерциялық газ көлемін арттыру, Қашаған мен Қарашығанақтағы газ өңдеу жобалары туралы айтқан. Жаңаөзендегі газ өңдеу зауыты да осы мәселені жеңілдетуге тиіс жобалардың қатарында.

Министрлік жоспарына сәйкес, 2032 жылға қарай сұйытылған мұнай газының өндірісін 4,2 млн тоннаға дейін жеткізу көзделіп отыр. Бұл қазіргі көлеммен салыстырғанда елеулі өсім болмақ. Бірақ жаңа зауыт салу, газ өңдеу кешенін іске қосу және инфрақұрылымды кеңейту көп уақытты қажет етеді. Сондықтан бүгінгі кезекті тек болашақ жобалармен түсіндіру жеткіліксіз.

Қысқа мерзімде бірнеше мәселені қатар шешу қажет. Біріншіден, өңірлерде нақты резерв қоры болуы керек. Екіншіден, газ бөлудің ашық жүйесі қажет. Қай өңірге қанша көлем берілгені, қандай бекетке қандай көлем жеткізілгені халыққа түсінікті болуы тиіс. Үшіншіден, делдалдық тізбекті қысқарту керек. Газ өндірушіден соңғы тұтынушыға дейінгі жол неғұрлым айқын болса, тапшылықты қолдан жасау мүмкіндігі де азаяды.

Баға саясаты да қайта қарауды талап етеді. Бірақ бұл жерде халықтың жағдайын ескеру маңызды. Бағаны күрт өсіру батыс өңірлеріндегі мыңдаған жүргізушіге ауыр соққы болуы мүмкін. Сондықтан шешім бір мезетте қабылданатын қадам емес, кезең-кезеңімен жүргізілетін саясат болуы тиіс. Әлеуметтік осал топтарға қолдау көрсетіп, ал өндіріс пен тасымал саласына инвестиция тартуға жағдай жасау қажет.

Батыстағы автогаз тапшылығы кездейсоқ пайда болған мәселе емес. Ол төмен баға мен жоғары сұраныстың, баяу өсіп жатқан өндіріс пен әлсіз логистиканың, әлеуметтік қажеттілік пен нарықтық шындықтың түйіскен жерінен туындап отыр. Мұнайлы аймақта газдың жетіспеуі парадокс сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ бұл парадокс емес, ұзақ уақыт жиналған жүйелік мәселенің көрінісі.

Автогаз батыс өңірлері үшін жай ғана арзан отын емес. Ол такси жүргізушісінің табысы, шағын кәсіпкердің шығыны, отбасының күнделікті бюджеті. Сондықтан бұл мәселені тек кезек шыққанда талқылау жеткіліксіз. Өндіріс көбеймей, жеткізу жүйесі күшеймей, нарықтағы ашықтық артпай, автогаз тапшылығы әр жаз сайын қайта оралуы мүмкін.