Маркетплейстегі жаңа ереже сатып алушыны азайтты ма?

Бір жерде шетелден келетін тауарға кедендік төлем өзгереді деген ақпарат тарайды. Енді бірде платформалардың сатушы мен сатып алушы алдындағы міндеті күшейетіні айтылады. Осы екі жаңалық қатар шыққанда, онлайн саудамен жиі айналысатын адамға бәрі бірдей көрінуі мүмкін. Алайда мұнда мазмұны да, салдары да бөлек екі бағыт бар. Бірі шетелдік интернет-дүкендерден жеке мақсатқа алынатын тауарлардың кедендік рәсіміне қатысты. Екіншісі Қазақстан аумағында жұмыс істейтін маркетплейстердің тұтынушы құқығын қорғаудағы жауапкершілігіне байланысты, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бұл айырманы ажырату маңызды. Себебі «маркетплейстен тауар алу қиындайды» деген жалпылама пікір шын жағдайды толық сипаттамайды. Жаңа тәртіп ең алдымен қымбат шетелдік тапсырыстарға әсер етеді. Ал Kaspi.kz, Wildberries, Ozon тәрізді платформаларда күнделікті жасалатын көптеген сатып алуға бірден кедергі қойылып отырған жоқ. Нарықтағы соңғы сандар да онлайн саудадан жаппай бас тарту байқалмайтынын көрсетеді. Керісінше, қазақстандықтар маркетплейсті бұрынғыдан да жиі қолдана бастаған.

Қаржы министрлігінің 2026 жылғы маусымдағы түсіндіруіне қарағанда, шетелдік интернет-дүкеннен алынған тауардың құны 200 еуродан аспаса, жеке сатып алушы үшін бұрынғы тәртіп сақталады. Мұндай сәлемдемеге баж бен салық салынбайды. Тауар жеткізіліп, кедендік рәсім электрондық сауда операторы арқылы жүргізіледі. Яғни қарапайым тапсырыс берген адам қосымша құжат жинап, кеден мекемесіне баруға міндеттелмейді. Бұл ереже онлайн сауданы шектеуден гөрі, жаппай келетін тауар ағынын жүйелеуге бағытталған.

Негізгі өзгеріс 200 еуродан қымбат сатып алуларға тиеді. Мұндай жағдайда тауар құнының 5 пайызы көлемінде кедендік баж және 16 пайыз қосылған құн салығы қолданылады. Бұрын белгіленген шектен асқан сомаға 15 пайыздық бірыңғай төлем алынатын. Жаңа модельде 31 килограмдық салмақ шегі алынып, электрондық сауда тауарларына арналған жеке декларация енгізіледі. Бір декларацияға 999 тауарға дейін көрсетуге мүмкіндік берілуі де процесті тауарды жеке-жеке рәсімдеуден арылтады. Мұндағы негізгі мақсат жеке тұтынуға арналған тапсырыс пен сатуға әкелінетін ірі партияны нақты ажырату.

Бұл өзгерістің қарапайым сатып алушыға әсері біркелкі болмайды. Адам шетелден сирек әрі шағын тауар алса, күнделікті дағдысы айтарлықтай өзгермейді. Ал бағасы жоғары техника, брендтік киім, кәсіби құрал-жабдық не бірнеше тауарды бірден алатын тұтынушы қосымша шығынды есептеуге мәжбүр болады. Демек, жаңа тәртіп онлайн сауданы тоқтатпайды, тек қымбат импорттық сатып алудың құнын қайта таразылауға итермелейді.

Маңыздысы, министрлік бұл нормалар Еуразиялық экономикалық одақ аумағында кедендік рәсімнен өтіп қойған және қазақстандық платформалар арқылы сатылатын өнімдерге қолданылмайтынын атап өтті. Сондықтан Wildberries, Ozon немесе Kaspi.kz арқылы алынатын әрбір затқа жаңа баж қосылады деу дұрыс емес. Көпшілік күнделікті алатын балалар тауары, ұсақ тұрмыстық бұйым, киім, сұлулық өнімі, телефонға арналған керек-жарақ сияқты сатып алулардың тәртібі сол күйінде қалады. Әлеуметтік желідегі дүрлігу көбіне осы айырмашылықты елемеуден туындайды.

Ал нарық статистикасы басқа құбылысты көрсетіп отыр. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, бөлшек электрондық сауданың көлемі 2024 жылғы 3,156 трлн теңгеден 2025 жылы 3,769 трлн теңгеге жеткен. Өсім шамамен 19,4 пайызды құрайды. Электрондық сауданың жалпы бөлшек саудадағы үлесі де 14,1 пайыздан 14,3 пайызға көтерілген. Бұл көрсеткіштер маркетплейс қазақстандықтың қосымша емес, тұрақты сауда арнасына айналғанын аңғартады.

Ең назар аударарлық дерек, электрондық сауда айналымының 86 пайызы маркетплейстердің үлесіне тиесілі. Бір жыл бұрын бұл үлес 84,9 пайыз болған. Яғни интернет арқылы сатып алатын адамдар тек көбейіп қана қойған жоқ, сауданың басым бөлігі дәл осы платформаларға шоғырланған. Бұл өзгерістің өз себебі бар. Маркетплейс адамның уақытын үнемдейді, бағаны салыстыруға мүмкіндік береді, өңірдегі дүкеннен табылмайтын тауарды алдыруға жол ашады. Шағын қала мен аудан тұрғындары үшін ол кейде таңдауды кеңейтетін жалғыз алаңға айналады.

Кәсіпкерлер де бұл мүмкіндікті пайдаланып отыр. 2024 жылы маркетплейсті сауда құралы ретінде қолданатын кәсіпорындардың үлесі 82,5 пайыз болса, 2025 жылы 83,1 пайызға жеткен. Сырт көзге бұл аз өсім сияқты. Бірақ платформаға қосылған бизнес саны онсыз да жоғары деңгейге жеткен нарықта мұндай өзгерістің мәні бар. Бұл кәсіпкерлер маркетплейстен бас тартпай, керісінше оны сату жүйесінің тұрақты бөлігіне айналдырып отырғанын білдіреді. Көптеген шағын кәсіп үшін бұл қойма жалдамай-ақ, өзге өңірлердегі клиентке жетудің жолы.

Дегенмен тұтыну құрылымы өзгеріп жатыр. Маркетплейстегі орташа чек 2024 жылғы 17 572 теңгеден 2025 жылы 11 123 теңгеге дейін төмендеген. Мұны сатып алушының әлсіреуі деп біржақты түсіндіруге болмайды. Керісінше, платформа арқылы ірі сатып алудан гөрі ұсақ және жиі жасалатын тапсырыс көбейгенін аңғартады. Бұрын маркетплейске телефон, техника немесе маусымдық киім алу үшін ғана кірген адам енді үйге қажет ұсақ зат, азық-түлік, косметика, кабель, ойыншық, кеңсе бұйымы үшін де тапсырыс береді.

Тауар санаттары да осыны дәлелдейді. 2025 жылы маркетплейс арқылы ең көп сатылған өнімдердің арасында телефондар мен гаджеттер 17,1 пайызды, киім мен аяқ киім 12,4 пайызды, үйге және саяжайға арналған тауарлар 12,1 пайызды, тұрмыстық техника 10,3 пайызды, азық-түлік 7,4 пайызды құраған. Бұл көрсеткіштер маркетплейстің тек сәнді технологиялық сервис емес, күнделікті тұтынудың бір бөлігіне айналғанын байқатады. Сатып алушының мінез-құлқы өзгерді. Ол енді алдын ала жоспарланған ірі шығыннан гөрі, қажетті затты тез тауып, есігіне дейін алдыруды таңдайды.

Сондықтан орташа чектің төмендеуі нарықтың әлсіреуін емес, оның тұрмыстық сипат ала бастағанын білдіреді. Адам бір рет 50 мың теңгеге тапсырыс бермесе де, аптасына бірнеше рет 5–10 мың теңгенің тауарын алуы мүмкін. Сауда көлемі дәл осы жиі жасалатын ұсақ сатып алулардың есебінен өсіп отыр. Бұл жағдай кедендік өзгерістердің де әсерін түсіндіреді. 200 еуродан аспайтын тауарларға бұрынғы режим сақталса, маркетплейстегі негізгі күнделікті сұранысқа үлкен соққы болмайды.

Бірақ сауда көлемі артқан сайын даулар да көбейеді. Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті 2025 жылы электрондық саудаға қатысты 18 237 өтініш түскенін мәлімдеді. Бұл барлық шағымның 21,8 пайызына тең және алдыңғы жылмен салыстырғанда 125,6 пайызға көп. Өтініштердің басым бөлігі тауар туралы мәліметтің толық берілмеуіне, сипаттамаға сай келмеуіне, ақшаны немесе тауарды қайтарудан бас тартуға, сатушының байланысқа шықпауына және алаяқтыққа қатысты.

Бұл статистиканы маркетплейстен көңілі қалған адамдар көбейді деп қана бағалау жеткіліксіз. Шағым санының өсуі нарықтың ауқымы ұлғайғанын да көрсетеді. Миллиондаған сатып алу жасалған ортада қате жеткізу, сапасыз тауар немесе сатушының міндетін орындамауы да жиілейді. Алайда тұтынушының құқығын қорғау тетігі сол қарқынмен жетілмесе, сенімге сызат түседі. Сатып алушы үшін ең маңыздысы тауардың келуі ғана емес, мәселе туғанда кімнен жауап сұрай алатыны.

2026 жылдың алғашқы тоқсанында қаралған 22 мыңнан астам өтініштің 4,1 мыңы электрондық саудаға қатысты болғаны да бұл мәселенің өзектілігін көрсетеді. Онлайн саудадағы дау көбейген сайын мемлекет платформалардың жауапкершілігін нақтылауға кірісті. «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» заң жобасының 42-бабында электрондық сауда алаңдарына бірқатар міндет жүктеледі. Платформа сатушыларды ішкі тәртіп арқылы тексеруі, сатып алушының тауарды алғанға дейін шарттан бас тарту мүмкіндігін қамтамасыз етуі, техникалық ақау пайда болған жағдайда жүгінетін байланыс деректерін ашық жариялауы және шағым түскен кезде сатушы тарапынан құқықтың қалпына келуіне ықпал етуі тиіс.

Бұл талаптардың мағынасы айқын. Маркетплейс өзін тек хабарландыру ілетін алаң ретінде шектей алмайды. Ол сатушыны таңдау, ақпараттың дұрыстығын бақылау, клиент шағымын қарау, дауды шешуге ықпал ету сияқты міндеттерден сырт қалмауы керек. Платформа тауарды өз қолымен өндірмесе де, сатып алушы үшін сол тауарға апаратын негізгі қақпа. Сондықтан оның жауапкершілігі де болуы табиғи.

Жаңа талаптардың жергілікті кәсіпке де ықпалы бар. Нарықта адал сатушы мен сапасыз тауар ұсынатын, байланысқа шықпайтын сатушы бір алаңда қатар отырса, сенімнің әлсіреуі бәріне зиян. Сатып алушы бір рет алданып қалса, сол дүкеннен ғана емес, тұтас платформадан күмәндана бастайды. Ал сатушы туралы дерек ашық болып, қайтару тәртібі нақты жазылса, кәсіпкер де клиентпен ұзақ мерзімді байланыс құруға мүдделі болады. Бұл әсіресе өз өнімін өңірден тыс жерге шығарып жүрген шағын бизнес үшін маңызды. Олар үшін маркетплейс тек сату арнасы емес, бедел қалыптастыратын кеңістік. Демек, тұтынушы құқығын күшейту талаптары бизнесті тежеу емес, әділ бәсекеге қажет ортақ ереже ретінде қаралуы керек.

Осы тұрғыдан алғанда, маркетплейс ережелерінің өзгеруі сауданы қиындататын тосқауыл емес, нарықтың есейіп келе жатқанын білдіреді. Бір жағынан мемлекет шетелден келетін қымбат тауарға қатысты тәртіпті нақтылайды. Екінші жағынан ішкі нарықтағы ірі платформалардан тұтынушы құқығына көбірек жауапкершілік талап етеді. Бұл екі бағыттың ортақ мақсаты бар. Ол онлайн сауданы бейберекет емес, түсінікті әрі қауіпсіз ортаға айналдыру.

Әрине, жаңа талаптар кейбір сатып алушыға ұнамауы мүмкін. Қымбат тауар алатын адам қосымша баж бен салықты сезінеді. Сатушы үшін платформадағы тексеріс пен құжат тәртібі күрделене түсуі ықтимал. Бірақ бұл өзгерістердің салмағын бүкіл онлайн саудаға телуге болмайды. Негізгі нарық, яғни күнделікті ұсақ және орташа сатып алу әлі де өсіп отыр.

Қазақстандықтар маркетплейстен бас тартып жатқан жоқ. Олар оны әдеттегі дүкеннің жалғасы ретінде қабылдай бастады. Қазір басты мәселе тауар саны мен тапсырыс көлемінде емес. Негізгі мәселе сол өскен нарықта сатып алушының құқығы қаншалықты сенімді қорғалатынында. Онлайн сауда енді эксперимент емес. Ол күнделікті экономиканың бөлігі. Сондықтан оның ережесі де, кедендік тәртібі де, сатушы мен платформаның жауапкершілігі де осы шындыққа сай болуы керек.