Мамырда 239,8 миллиард теңге таза пайда: Банктер рекордтық табысқа қалай жетті?

Ұлттық банктің мамыр айындағы ресми статистикасы жарияланды. Қазақстандық екінші деңгейлі банктер бір айдың ішінде 239,8 миллиард теңге таза пайда тапқан. Бұл – жыл басынан бергі ең жоғары көрсеткіш. Ал бес айдың қорытындысы бойынша сектордың жалпы табысы 1,04 триллион теңгеге жетті. Алайда бұл сандар қаржы нарығының тұрақтылығын көрсеткенімен, оның артында экономикалық сипаттағы маңызды сұрақтар тұр. Бүгінгі сараптамамызда банктердің мұндай табысқа жету жолдары мен нарықтағы негізгі үрдістерді талдаймыз.
 

Тұтынушылық несие – табыстың негізгі көзі
Дамыған қаржы жүйесінде банктердің басты міндеті – өндірісті, өнеркәсіпті және шағын және орта бизнесті ұзақ мерзімге қаржыландыру. Ал отандық банк секторында негізгі басымдық әлі де болса тұтынушылық несиелендіруге беріліп отыр. Нақты секторға қарағанда, жеке тұлғаларға қысқа мерзімді әрі жоғары пайызбен қарыз беру қаржы ұйымдары үшін әлдеқайда тиімді және тәуекелі төмен.
Рейтингтің басында әдеттегідей Halyk Bank (мамырда 89 млрд теңге) пен Kaspi Bank (44 млрд теңге) тұр. Бұл екі алпауыттың негізгі кіріс көзі – халық арасында сұранысқа ие бөліп төлеу бағдарламалары мен кепілсіз несиелер. Халықтың нақты табысының өсу қарқыны банктердің пайдасымен тең келмейтінін ескерсек, бұл үрдіс елдегі сатып алу қабілетінің нақты өндіріс емес, қарыз қаражаты есебінен сақталып тұрғанын көрсетеді.
 

Квазимемлекеттік сектордың белсенділігі
Мамыр айындағы есептің ең басты ерекшелігі – «Отбасы банк» көрсеткішінің күрт өсуі. Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының операторы болып табылатын бұл ұйым бір айда 28,9 миллиард теңге пайда тауып, Банк ЦентрКредитті (17,5 млрд теңге) артқа тастады. Бұл сәуір айындағы көрсеткіштен 3,5 есе көп.
Мемлекет тарапынан қолдау табатын, бюджеттен субсидия алатын және әлеуметтік мақсатта құрылған институттың коммерциялық банктермен тең дәрежеде пайда табуы сарапшылар арасында үлкен талқылау тудырды. Мемлекеттік бағдарламалар аясында жиналған қаражат пен бөліген жеңілдіктердің игілігі алдымен қаржы ұйымының балансында сақталып отырғаны байқалады.
 

Нарықтың шоғырлануы және шығынға батқандар
Бүгінде банктер несие пайызынан бөлек, комиссиялық кірістер мен делдалдық қызметтерден де қомақты табыс тауып отыр. ForteBank (15,8 млрд теңге) пен Alatau City Bank (11,5 млрд теңге) сияқты үздік бестікке жақын тұрған банктер де өз көрсеткіштерін осы қызмет түрлерін оңтайландыру арқылы жақсартты.
Екінші жағынан, мамыр айында зерттелген жиынтықта тек екі-ақ банк шығынға ұшыраған: «Заман-Банк» (147,6 млн теңге) және «BNK Commercial Bank» (316 млн теңге). Шағын қаржы ұйымдарының шығынға батуы нарықтың ірі ойыншылар қолында шоғырланғанын және бәсекелестіктің төмендеп бара жатқанын дәлелдейді. Мұндай монополиялық жағдай тарифтер мен қызмет құнының өсуіне тікелей әсер етеді.
Бес айдың қорытындысы бойынша банктердің жалпы пайдасы өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9,4%-ға төмен. Мамырдағы рекордтық өсімге қарамастан, бұл жалпы тенденция халықтың төлем қабілетінің шегіне жеткенін және несиені уақытылы қайтару деңгейінің қиындап бара жатқанын білдіруі мүмкін. Реттеуші органов тарапынан банк секторының несиелік саясатына және таза пайданы салықтандыру мәселесіне қатысты қатаң шаралар қабылданбаса, бұл қаржылық теңгерімсіздік алдағы уақытта макроэкономикалық тәуекелдерге әкелуі ықтимал.