Рекордтық аптап Қазақстан экономикасына қалай әсер етеді?

Қазақстан үшін аптап ыстық енді тек ауа райы туралы әңгіме емес. Ол егінге, суға, электр энергиясына, азық-түлік бағасына, еңбек өнімділігіне және халық денсаулығына тікелей әсер ететін экономикалық факторға айналып келеді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бұрын «жаз ыстық болады» деген сөз тұрмыстық деңгейдегі ескерту сияқты қабылданса, қазір ол тұтас салалардың шығынын есептеуге мәжбүрлейтін белгіге айналды. Себебі температура көтерілген сайын шаруаның тәуекелі көбейеді, энергия жүйесіне салмақ түседі, қаладағы өмір қымбаттайды, ал жұмыс істейтін адамның ағзасы мен өнімділігі бұрынғыдай болмайды.

2025 жыл бұл тұрғыдан Қазақстан үшін ерекше белгі қалдырды. Қазгидрометтің 2025 жылғы климаттық шолуында сол жыл бақылау тарихындағы, яғни 1941 жылдан бергі ең жылы жыл болғаны айтылды. Ел бойынша орташа ауа температурасының ауытқуы 1991-2020 жылдардағы климаттық нормамен салыстырғанда 2,11 градусқа жоғары шыққан. Бұл жай ғана бір жылдық рекорд емес. Бұл Қазақстан климатының біртіндеп жылынып келе жатқанын көрсететін ұзақ үрдістің айқын белгісі.

2026 жылғы жазға арналған болжам да бұл үрдістің тоқтамағанын көрсетті. Қазгидромет жаз мезгілінде аптап ыстық, өткінші нөсер, найзағай, бұршақ және екпінді жел жиілейтінін ескертті. Кей күндері елдің оңтүстік жартысында ауа температурасы 40-45 градусқа дейін көтерілуі мүмкін деп болжанды. Мұндай ауа райы бір күндік қолайсыздық емес. Егер ыстық ұзаққа созылса, ол топырақты кептіреді, жайылымды әлсіретеді, су тұтынуды арттырады, электр желісіне күш түсіреді. Ең бастысы, экономикадағы әлсіз тұстарды бірден ашып береді.

Аптаптың ең алдымен ауыл шаруашылығына соққы болатыны түсінікті. Қазақстан экономикасында ауыл, орман және балық шаруашылығының үлесі 2025 жылы шамамен 3,8 пайыз болды. Бұл сан сырттай көп көрінбеуі мүмкін. Бірақ ауыл шаруашылығының маңызы тек ЖІӨ-дегі үлесімен өлшенбейді. Ол азық-түлік бағасына, ауылдағы жұмыспен қамтуға, экспортқа, мал азығына және өңірлердің әлеуметтік тұрақтылығына әсер етеді. Бір өңірде шөп шықпай қалса, оның салдары ет бағасына, сүт өндірісіне, жем-шөп шығынына және шаруалардың табысына дейін жетеді.

Ыстық ауа топырақтағы ылғалды тез буландырады. Көктемде ылғал жеткілікті болғанның өзінде, ұзақ аптап жердің үстіңгі қабатын құрғатып жібереді. Бұл әсіресе егіншілікке тәуелді аймақтар үшін қауіпті. Бидай, арпа, майлы дақылдар, мал азығына арналған шөптің бәрі ауа райына тәуелді. Егер өсімдік гүлдеу немесе дән байлау кезеңінде су тапшылығына тап болса, өнім сапасы да, көлемі де төмендейді. Фермер үшін бұл бір маусымдық шығын болса, ел үшін азық-түлік бағасына қосылатын қосымша қысым.

Астық нарығы мұндай тәуекелге өте сезімтал. Қазақстан бидай экспорттайтын ел болғандықтан, ауа райы ішкі нарыққа ғана емес, сыртқы саудаға да әсер етеді. Бір жылы өнім мол болса, экспорттық мүмкіндік артады. Құрғақшылық күшейсе, мемлекет алдымен ішкі қажеттілікті ойлайды. Мұндай жағдайда ұн, нан, жем, құрама азық бағасы да назарға алынады. Сондықтан аптаптың ауыл шаруашылығына әсерін тек егін алқабындағы мәселе деп қарауға болмайды. Бұл азық-түлік қауіпсіздігімен тікелей байланысты.

Мал шаруашылығы да ыстықтан тыс қалмайды. Жазда жайылым күйіп кетсе, малдың салмақ қосуы баяулайды. Суат азайса, малды суару қиындайды. Шөп аз шықса, қысқа дайындалатын жем-шөп қымбаттайды. Оның бағасы кейін ет пен сүттің өзіндік құнына қосылады. Ауылдағы шаруаның шығыны қаладағы тұтынушының себетіне осылай жетеді. Қарапайым тілмен айтқанда, даладағы аптап дүкен сөресіндегі бағаға айналуы мүмкін.

Энергетика саласына түсетін салмақ та айқын. Ыстық күндері кондиционер, желдеткіш, салқындатқыш жабдықтар көп қосылады. Қалада кеңсе, сауда орталығы, аурухана, мектеп, өндіріс орны түгел салқындату жүйесіне сүйенеді. Бұл электр тұтынуды арттырады. Қазақстан онсыз да энергия тапшылығы мәселесін ашық айтып отыр. Энергетика министрлігінің мәліметіне сүйенген Үкімет ақпараты бойынша, 2025 жылы елде электр энергиясын өндіру 123,1 млрд кВт/сағ, ал тұтыну 124,6 млрд кВт/сағ болған. Яғни сұраныс өндірістен жоғары шыққан.

Мұндай жағдайда аптап ыстық электр жүйесін қосымша сынаққа салады. Қыста жылу үшін энергия қажет болса, жазда салқындату үшін қажет. Ескі желілер мен тозған стансаларға жүктеме артқан сайын апат қаупі де ұлғаяды. Электр қуаты тұрақсыз болса, өндіріс те, қызмет көрсету саласы да зардап шегеді. Дүкендегі тоңазытқыш істен шықса, азық-түлік бұзылады. Өндірісте желіге шектеу енгізілсе, өнім шығару баяулайды. Аурухана мен әлеуметтік нысандар үшін мұндай тәуекел тіпті қауіпті.

Өнеркәсіпке әсері де жанама емес. Ашық карьерлерде, құрылыс алаңдарында, жол жөндеу жұмыстары мен мұнай-газ инфрақұрылымында еңбек ететін адамдар үшін қатты ыстық жұмыс уақытын қысқартуға мәжбүрлейді. Техника да қызып кетеді, салқындату жүйесіне қосымша шығын кетеді, қауіпсіздік талаптары күшейеді. Кей кәсіпорын жұмыс кестесін таңертеңгі немесе кешкі уақытқа ауыстыруы мүмкін. Бұл еңбек ұйымдастыруды күрделендіреді және өнімділікке әсер етеді.

Адам денсаулығы мен еңбек өнімділігі аптаптың ең аз айтылатын, бірақ ең маңызды экономикалық салдарының бірі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қатты ыстық жұмыс өнімділігін төмендетіп, жарақат пен ауру қаупін арттыратынын ескертеді. Өте ыстық күндері жұмыс істеу де, оқу да қиындайды, ал кей жағдайда мектептер мен мекемелер жұмыс тәртібін өзгертуге мәжбүр болуы мүмкін. Бұл тек медицина мәселесі емес. Адам көп ауырып, жиі демалыс алса, кәсіпорын шығыны көбейеді, қызмет сапасы төмендейді.

Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның еңбек кезіндегі жылу стрессіне арналған материалдарында жұмысшы өнімділігі температура көтерілген сайын төмендейтіні айтылған. Әсіресе ашық ауада жұмыс істейтіндер, құрылысшылар, ауыл шаруашылығы қызметкерлері, жолшылар, курьерлер, күзетшілер және өндіріс жұмысшылары көп зардап шегеді. Қазақстан сияқты жазы ыстық, аумағы кең ел үшін бұл ескерту өте өзекті. Себебі экономикада даладағы еңбек үлесі әлі де жоғары.

Қала экономикасы да ыстықтан қашып құтыла алмайды. Аптапта қоғамдық көлікке, жол сапасына, су жүйесіне, медициналық қызметке, көлеңкелі кеңістікке сұраныс артады. Асфальт пен бетон қызған сайын қала ішіндегі температура одан әрі көтеріледі. Бұл құбылыс әсіресе ірі қалаларда анық сезіледі. Астана, Алматы, Шымкент сияқты қалаларда тұрғын үй, кеңсе, сауда орталығы, қоғамдық көлік және ауруханалар салқындату мен суға көбірек тәуелді бола бастайды. Демек, климатқа бейімделмеген қала болашақта тұрғын үшін де, бюджет үшін де қымбатқа түседі.

Аптап азық-түлік инфляциясына да қысым жасайды. Егін азайса, жем-шөп қымбаттаса, сақтау мен тасымалдау шығыны өссе, бағаға әсер етпей қоймайды. Мұнда бір ғана өнім туралы емес, тұтас тізбек туралы айту керек. Бидай ұнға, ұн нанға, жем малға, мал өнімдері ет пен сүтке ықпал етеді. Су тапшылығы көкөніс пен бақша дақылдарының бағасына әсер етеді. Тасымалдау кезінде салқындату шығыны көбейсе, бұл да соңғы бағаға қосылады. Сондықтан климаттық тәуекел инфляциямен күрес саясатының да бір бөлігіне айналып барады.

Мұндай жағдайда бейімделу шараларының маңызы артады. Үкімет 2026 жылғы егіс науқаны қорытындысында жалпы егіс алқабы 23,8 млн гектар болғанын, бұл өткен жылмен салыстырғанда 180 мың гектарға көп екенін хабарлады. Сонымен қатар егіс алдында ылғалды сақтау, топырақты өңдеу және көктемгі жер жырту жұмыстары жүргізілгені айтылды. Бірақ алқапты көбейту ғана жеткіліксіз. Егер су үнемдеу, тұқым сапасы, агротехнология және сақтандыру қатар жүрмесе, аптап жыл сайын шаруаны тығырыққа тірей береді.

Суармалы жерді дамыту да негізгі шешімдердің бірі. Үкіметтің суармалы жерлерді дамыту жоспары 3,5 млн гектар жерді суару суымен қамтамасыз етуді көздейді. Қазіргі суармалы жер көлемі 1,4 млн гектар шамасында екені, ал жоспар аясында айналымнан шыққан 600 мың гектар жерді қалпына келтіру және жаңа 1,5 млн гектарды іске қосу қарастырылғаны айтылған. Бұл бастама дұрыс, бірақ суды көп жұмсайтын ескі тәсілмен шектелсе, нәтиже әлсіз болады. Тамшылатып суару, жаңбырлатып суару, каналдарды жөндеу, су жоғалтуды азайту және нақты есеп жүргізу шешуші рөл атқарады.

Қаржы құралдары да маңызды. 2026 жылғы егін егу маусымында жаздық дақылдарды ылғал тапшылығынан сақтандыру мерзімі ұзартылғаны хабарланды. Бұл фермер үшін ауа райы тәуекелін азайтатын құрал. Бірақ сақтандыру кең тарауы үшін шаруаларға шарттары түсінікті, төлемі әділ, рәсімі жеңіл жүйе қажет. Әйтпесе климаттық тәуекелдің бәрі жеке фермердің мойнында қалады.

Қорытындылай келе, рекордтық аптаптың Қазақстан экономикасына әсері бір ғана маусымдық қолайсыздық емес екені анық көрінеді. Ол егінді азайтуы, жем-шөпті қымбаттатуы, электр жүйесіне күш түсіруі, өндіріс пен құрылыстың жұмыс тәртібін өзгертуі, медицина шығынын көбейтуі және азық-түлік инфляциясын күшейтуі мүмкін. Ең қауіптісі, бұл әсер бір салада қалып қоймайды. Даладағы құрғақшылық қаладағы бағаға, электр желісіндегі жүктеме өндіріс шығынына, жұмысшының денсаулығы еңбек өнімділігіне айналады.

Сондықтан Қазақстан үшін басты сұрақ аптап бола ма, болмай ма дегенге тірелмейді. Басты сұрақ ел экономикасы жиілеп бара жатқан ыстыққа қаншалықты дайын дегенге келіп тіреледі. Климат өзгерісіне бейімделу енді экологиялық ұран емес. Ол су саясаты, азық-түлік қауіпсіздігі, энергетика, қала құрылысы, еңбек қауіпсіздігі және әлеуметтік қорғау жүйесінің ортақ міндеті. Егер осы бағыттар бірге жаңармаса, әр жаз сайын аптаптың бағасын бюджет те, бизнес те, қарапайым халық та төлей береді.