Жаһандық сауда бағыттары қайта қалыптасып жатқан кезеңде Қазақстанның транзиттік әлеуеті бұрынғыдан да арта түсті, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Азия мен Еуропаны жалғайтын Транскаспий халықаралық көлік бағыты, яғни Орта дәліз бүгінде еліміздің сыртқы саясаты мен экономикалық дипломатиясының маңызды басымдықтарының біріне айналды. Бұл бағыт Қазақстанның географиялық артықшылығын тиімді пайдаланып қана қоймай, халықаралық саудадағы орнын нығайтуға мүмкіндік беріп отыр.
Орта дәліз Қытайдан басталып, Қазақстан аумағы арқылы Каспий теңізіне, одан әрі Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропаға шығады. Сарапшылардың пікірінше, соңғы жылдары әлемдік логистикадағы геосаяси өзгерістер осы бағыттың маңызын айтарлықтай арттырды. Соның нәтижесінде Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі негізгі транзиттік хабтардың біріне айналып келеді.
Көлік министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы жартысында Қазақстан мен Қытай арасындағы теміржол арқылы жүк тасымалы 18,7 миллион тоннаға жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9 пайызға өсті. Оның ішінде экспорттық жүктер көлемі 20 пайызға артқан. Ал Транскаспий халықаралық көлік бағыты бойынша контейнерлік пойыздар саны да тұрақты өсіп келеді. Бірінші тоқсанда Қазақстан аумағы арқылы 125 контейнерлік пойыз өтіп, өткен жылмен салыстырғанда 34,4 пайызға көбейді.
Орта дәліздің тиімді жұмыс істеуінде Ақтау және Құрық теңіз порттарының рөлі ерекше. Бұл порттар жүктерді Каспий теңізі арқылы Әзербайжанға жеткізіп, одан әрі Еуропа нарығына бағыттайды. Қазіргі таңда порттардың өткізу қабілетін кеңейту, жаңа терминалдар салу және цифрлық логистиканы енгізу бойынша бірқатар инвестициялық жобалар жүзеге асырылуда. Сонымен бірге теміржол инфрақұрылымын жаңғырту жұмыстары жүргізіліп жатыр.
Қазақстан үшін Орта дәліз тек көлік жобасы емес. Бұл – елдің халықаралық беделін күшейтетін, жаңа инвестициялар тартатын және сыртқы экономикалық байланыстарды әртараптандыратын стратегиялық бастама. Биыл Дүниежүзілік банк Қазақстанның Орта дәліздегі теміржол инфрақұрылымын дамытуға бағытталған ірі жобаны қолдап, ұзақ мерзімді қаржыландыруды мақұлдады. Бұл шешім халықаралық қаржы институттарының Қазақстанның транзиттік әлеуетіне деген сенімінің жоғары екенін көрсетеді.
Соңғы жеті жылда Транскаспий бағыты арқылы тасымалданатын жүк көлемі бірнеше есе артты. Сарапшылардың бағалауынша, дәліздің толық әлеуеті іске қосылған сайын Қазақстанның логистикалық қызметтен түсетін кірісі көбейіп, өңірлерде жаңа жұмыс орындары ашылады. Сонымен қатар отандық экспорттаушылар үшін Еуропа нарығына шығудың балама әрі сенімді бағыты қалыптасады.
Қазіргі геосаяси жағдайда Орта дәліздің маңызы жыл өткен сайын артып келеді. Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясаты аясында көлік байланыстарын кеңейтіп, халықаралық серіктестермен өзара тиімді ынтымақтастықты нығайту арқылы Еуразия кеңістігіндегі маңызды логистикалық орталық ретіндегі позициясын бекемдей түсуде.
2025 жылдан бастап Қазақстан, Әзербайжан және Грузия теміржол әкімшіліктері Middle Corridor Multimodal Ltd. бірлескен кәсіпорнын құрды. Компанияның негізгі мақсаты – Транскаспий халықаралық көлік бағыты бойынша тасымалды бірыңғай тарифпен ұйымдастыру, логистикалық процестерді үйлестіру және жүк жеткізу мерзімін қысқарту. Бұл дәліздің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған маңызды қадам саналады.
Еуропалық одақ соңғы жылдары Орта дәлізді дамытуға ерекше назар аударып келеді. Global Gateway бағдарламасы аясында Орталық Азиядағы көлік инфрақұрылымын жаңғыртуға 10 миллиард еуроға дейін инвестиция тарту жоспары жарияланған. Оның елеулі бөлігі Транскаспий бағытының өткізу қабілетін арттыруға, порттарды жаңғыртуға және логистикалық инфрақұрылымды дамытуға бағытталмақ.
Орта дәлізде тасымалдың ашықтығы мен жылдамдығын арттыру үшін электронды құжат айналымы (e-CMR), алдын ала кедендік декларациялау және жүкті онлайн бақылау жүйелері кезең-кезеңімен енгізіліп жатыр. Сарапшылардың пікірінше, бұл жаңашылдықтар шекарадағы рәсімдеу уақытын бірнеше сағатқа қысқартып, тасымалдаушылардың шығынын азайтуға мүмкіндік береді.
Орта дәліздің тиімділігін арттыру мақсатында Қазақстанда құрғақ порттар, контейнерлік терминалдар және көлік-логистикалық орталықтар желісі кеңейтілуде. Әсіресе Қорғас – Шығыс қақпасы арнайы экономикалық аймағы Қытай мен Еуропа арасындағы контейнерлік жүктерді қайта тиеудің негізгі торабына айналып келеді. Бұл бағыт контейнерлерді өңдеу уақытын қысқартып, транзит көлемін ұлғайтуға ықпал етеді.
Сарапшылардың айтуынша, Орта дәліздің дамуы Қазақстанның транзиттік әлеуетін ғана емес, экспорттық мүмкіндігін де кеңейтеді. Астық, металл өнімдері, мұнай-химия тауарлары, минералды тыңайтқыштар және өңделген өнімдер Еуропа нарығына балама бағыт арқылы жылдам әрі тұрақты жеткізіле бастайды. Бұл экспорт бағыттарын әртараптандырып, жекелеген көлік дәліздеріне тәуелділікті төмендетуге мүмкіндік береді.
Халықаралық сарапшылардың бағалауынша, алдағы бірнеше жылда Орта дәліздің өткізу қабілеті бірнеше есеге ұлғайып, оның Еуропа мен Азия арасындағы жүк тасымалындағы үлесі тұрақты өседі. Осыған байланысты Қазақстанның логистикалық қызметтен түсетін табысы артып, көлік, қойма, кедендік қызмет көрсету және сервистік инфрақұрылым салаларында жаңа жұмыс орындары ашылады. Сонымен қатар елдің өңірлік көлік-логистикалық хаб ретіндегі рөлі одан әрі күшейе түседі.
Орта дәліздің тек көлік емес, цифрлық инфрақұрылымы да күшейтіліп жатыр. Қазақстан мен Әзербайжан арасында Каспий теңізінің түбімен ұзындығы шамамен 380–391 шақырым болатын талшықты-оптикалық байланыс желісі тартылуда. Жоба іске қосылғаннан кейін Қазақстан Қытай мен Еуропа арасындағы интернет-трафикті тасымалдайтын маңызды цифрлық хабқа айналады. Желінің өткізу қабілеті 400 Тбит/с-қа дейін жетеді.
2026 жылдың шілде айының соңында Қазақстан мен Әзербайжанның көлік ведомстволары Орта дәлізді дамыту бойынша жаңа келіссөздер өткізді. Тараптар паром флотын көбейту, автомобиль арқылы жүк тасымалын ұлғайту, жаңа инвестициялар тарту және дәлізді цифрландыру мәселелерін талқылады. Бұл бағыттағы ынтымақтастық дәліздің өткізу қабілетін одан әрі арттыруға мүмкіндік береді.
Сарапшылардың пікірінше, Орта дәліз енді тек жүк тасымалдайтын бағыт емес. Ол Digital Silk Road («Цифрлық Жібек жолы») бастамасының маңызды құрамдас бөлігі ретінде дамып келеді. Бұл жоба Еуропа мен Азия арасындағы деректер алмасуды жеделдетіп, жасанды интеллект, бұлтты технологиялар және цифрлық логистика салаларының дамуына жол ашады.
Орта дәліздің маңызы тек контейнерлік тасымалмен шектелмейді. Соңғы жылдары Қазақстан Каспий теңізі арқылы Әзербайжанға мұнай экспортын ұлғайтып келеді. Кейін бұл мұнай Баку – Тбилиси – Жейхан құбыры арқылы әлемдік нарықтарға жеткізіледі. Сарапшылар мұны Қазақстанның экспорттық бағыттарын әртараптандырудағы маңызды қадамдардың бірі деп бағалайды.