Қазақстандағы банктердің халықпен жұмыс істеу тәсіліне қатысты ең күрделі сұрақтардың бірі қайтадан күн тәртібіне шықты

2026 жылғы 1 шілдеден бастап бірнеше кредиторы алдында берешегі бар азаматтарға қарыздарын бір өтініш арқылы ұжымдық реттеуге мүмкіндік беретін цифрлық механизм іске қосылды, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы. 

Оның негізгі шарты - кемінде екі кредитор алдында 90 күннен астам мерзімі өткен берешектің болуы. 2026 жылғы талап бойынша жалпы берешек 150 АЕК-тен 1600 АЕК-ке дейін, яғни шамамен 648 750 теңгеден 6,92 млн теңгеге дейін болуы тиіс.

Бір қарағанда, бұл - қарыз алушы үшін жақсы жаңалық. Бұған дейін азамат әр банкпен, әр МҚҰ-мен бөлек келіссөз жүргізуге мәжбүр болса, енді оның бірнеше міндеттемесі бір рәсім аясында қаралуы мүмкін.

Бірақ осы жаңалықтың өзінен әлдеқайда маңызды сұрақ туындайды: неге Қазақстанда азамат бірнеше банктен қарыз алып, ақырында олардың бәріне бірдей төлем жасай алмайтын жағдайға жеткенде ғана жүйе оны «біртұтас борышкер» ретінде көре бастайды?

Мәселенің ең ауыр жері - осында.

Банк үшін клиенттің әр несиесі жеке шарт болуы мүмкін. Ал азамат үшін олардың бәрі бір ғана жалақыдан төленеді.

Оның бір ғана айлығы бар.

Бір ғана отбасы бюджеті бар.

Бір ғана пәтері, бір ғана күнделікті шығыны, бір ғана азық-түлік себеті бар.

Ал банктердің алдында бірнеше міндеттемесі болуы мүмкін.

Сондықтан бірнеше банктің әрқайсысы өз кредитін бөлек бағалаған кезде, адамның жалпы қаржылық жағдайы назардан тыс қалуы ықтимал. Бір банктің есебінде азаматтың ай сайынғы төлемі көтере алатын деңгейде көрінуі мүмкін. Екінші банк те өз несиесін жеке қарағанда қауіп көрмеуі ықтимал. Үшінші кредитор да дәл солай ойлайды.

Бірақ үшеуінің төлемін қосқанда, адамның табысы жетпей қалуы мүмкін.

Осы қарапайым арифметика Қазақстандағы тұтынушылық кредит нарығының ең үлкен мәселелерінің бірін көрсетеді.

Банктер клиенттің төлем қабілетін бағалайды. Бірақ кейде клиенттің өмір сүру қабілетін бағалау мәселесі көлеңкеде қалып қояды.

Бұл жерде банктерді түгелдей кінәлау дұрыс емес. Несие алған адам да өзінің міндеттемесіне жауапты. Келісімшартқа қол қойған кезде ол ақшаны қайтаруға міндеттенеді. Қарызды өтеу мәдениеті кез келген қаржы жүйесінің негізі болуы тиіс.

Бірақ банк пен қарапайым азаматтың мүмкіндігі тең емес.

Банк - кәсіби қаржы институты.

Оның кредиттік тарихқа, скоринг жүйесіне, кірістер мен міндеттемелер туралы ақпаратқа, тәуекелдерді есептейтін алгоритмдерге және қаржы нарығын талдауға мүмкіндігі бар.

Қарапайым азаматтың қолында мұндай құралдардың басым бөлігі жоқ.

Сондықтан «өзі алды, өзі төлеуі керек» деген ұстаным мәселенің тек бір бөлігін ғана түсіндіреді.

Банк те өзінің шешіміне жауап беруі керек.

Әсіресе азаматқа бірнеше рет қатарынан несие берілген жағдайда.

Қазақстандағы халықтың кредиттік портфелі мұның жай ғана жекелеген жағдай емес екенін көрсетеді. 2026 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша банктердің халыққа берген кредиттері 25,067 трлн теңгеге жеткен. Оның үштен екісінен астамын тұтынушылық кредиттер құрайды.

2026 жылдың басында халықтың банктерден алған тұтынушылық қарызы шамамен 16,7 трлн теңгеге жеткен. Бір жылдың ішінде бұл көрсеткіш шамамен 20 пайызға өскен.

Бұл - жай ғана статистика емес.

Бұл Қазақстан қоғамының несиеге тәуелділігі күшейіп келе жатқанын көрсететін маңызды белгі.

Егер халықтың тұтыну мүмкіндігі табысынан емес, кредиттен барған сайын көбірек тәуелді бола бастаса, онда мәселе жеке азаматтардың қаржылық сауаттылығынан әлдеқайда кең.

Мұндай жағдайда банктердің де бизнес-моделіне сұрақ қою қажет.

Банк үшін несие - табыс әкелетін қаржылық өнім.

Азамат үшін несие - болашақ табысының бір бөлігін бүгін пайдалануға мүмкіндік беретін құрал.

Бірақ бұл құралдың екінші жағы бар.

Адам бүгін алған ақшасын ертеңгі, арғы күнгі, келесі айдағы табысымен қайтарады.

Демек, несие көбейген сайын адамның болашақ табысының белгілі бір бөлігі алдын ала жұмсалып қояды.

Бұл механизм экономикалық өсім кезінде аса байқалмауы мүмкін. Адамның жалақысы тұрақты болса, жұмысы сақталса, күтпеген шығын болмаса - несие уақытында төленеді.

Ал өмірде бәрі жоспар бойынша жүрмейді.

Жұмысынан айырылған адам бар.

Кірісі азайған кәсіпкер бар.

Отбасында күтпеген шығын шыққан азамат бар.

Бірнеше ай қатарынан жалақысы кешіккен қызметкер бар.

Бір несиені жабу үшін екіншісін алған адам бар.

Міне, осы жерде кредиттік жүйенің әлсіздігі көрінеді.

Көп жағдайда адам бірінші қарызын өтеу үшін екінші қарыз алады.

Екінші қарызын жабу үшін үшінші қарызға жүгінеді.

Осылайша қарыз көлемі бірден бірнеше кредиторға бөлініп кетеді.

Бір қарағанда, әрқайсысының сомасы аса үлкен емес.

Бірақ жиынтығы адамның табысын жұтып қояды.

Осы жерде банк жүйесіне қойылатын ең негізгі сын туындайды: банк азаматтың жаңа кредитті төлей алатынын ғана емес, оның жалпы қарыз жүктемесінің қай шекке жеткенін де ескеруі тиіс.

Бұл мәселенің өзі Қазақстанда мемлекеттік деңгейде талқыланып жатыр. Ұлттық банк 2027 жылдан бастап азаматтардың жалпы борыш жүктемесіне шекті деңгей енгізуді ұсынуда. Жаңа тәсіл бойынша банктер кредит берген кезде адамның жиынтық берешегін есепке алуға тиіс болады.

Демек, мемлекеттің өзі де мәселенің бір ғана кредитті бағалауда емес, адамның барлық қарызын бірге қарастыру қажеттігінде екенін түсініп отыр.

Бұл өте маңызды.

Өйткені бұрынғы модельде кредиттік нарықтың логикасы тым қарапайым болуы мүмкін: азамат өтініш береді, банк оның көрсеткіштерін тексереді, скорингтен өткізеді, содан кейін ақша береді.

Бірақ адамның бірнеше банктен алған барлық міндеттемесі бір жерде жинақталған толық картина ретінде бағаланбаса, мұндай модельдің әлсіз тұстары пайда болады.

Бүгінде цифрлық технология дамыған заманда мұны жасауға техникалық мүмкіндік бар.

Сондықтан «банк клиенттің басқа банктерде қанша қарызы барын білмеді» деген түсініктеме барған сайын әлсіз естіледі.

Банк үшін ақпараттың болуы жеткіліксіз.

Ең маңыздысы - сол ақпаратты қалай пайдаланатыны.

Егер жүйе адамның табысы 300 мың теңге екенін, оның басқа банктерге 200 мың теңге төлемі барын көрсе, оған тағы 100 мың теңге ай сайынғы төлемі бар несие берудің экономикалық қисыны қандай?

Бұл жерде мәселе заң бұзушылық туралы ғана емес.

Мәселе - қаржылық жауапкершілік туралы.

Банк өз пайдасын ойлауға құқылы.

Бірақ клиенттің қаржылық тұрақтылығын бұзатын өнімді агрессивті түрде ұсыну ұзақ мерзімде банктің өзіне де қауіп.

Өйткені бүгінгі жақсы кредит ертең проблемалық кредитке айналуы мүмкін.

Ал проблемалық кредиттің артынан қайта құрылымдау, өндіріп алу, сот, жеке сот орындаушысы, коллекторлық компания және басқа да шығындар келеді.

Яғни банктің бастапқыда тапқан табысының орнына кейін проблеманы басқару шығыны пайда болады.

Осыдан қарағанда, банктің ең тиімді клиенті - ең көп қарыз алатын адам емес, алған қарызын тұрақты төлей алатын адам.

Бірақ нарықтағы бәсекелестік кейде осы қарапайым қағиданы екінші орынға ысырып тастауы мүмкін.

Банктер клиент үшін күреседі.

Қосымша лимит ұсынады.

Жаңа кредит өнімдерін жарнамалайды.

Қайта қаржыландыруды ұсынады.

Рассрочка береді.

Кейде адамның қаржылық жағдайын толық өзгертуге жеткілікті деңгейде емес, бірақ оның ай сайынғы төлемін тағы бір міндеттемемен көбейтетін ұсыныстар пайда болады.

Мұндай жағдайда қаржы өнімінің сыртқы ыңғайлылығы мен оның ұзақ мерзімді құнының арасындағы айырмашылықты қарапайым тұтынушы әрдайым түсіне бермейді.

«Айына 30 мың теңге ғана» деген ұсыныс психологиялық тұрғыдан жеңіл көрінуі мүмкін.

Бірақ адамның бұған дейін тағы төрт жерде 30-40 мың теңгеден төлемі болса, мәселе мүлде басқаша.

Сондықтан банк клиентке тек ай сайынғы төлемді емес, өзінің жалпы қаржылық міндеттемесін түсіндіруге міндетті мәдениетке келуі керек.

Бүгінгі Қазақстан үшін қаржылық сауаттылық деген тек «пайызды есептей білу» емес.

Қаржылық сауаттылық - адамның өзіне қойылатын ең қарапайым сұрақтарды түсінуі:

Менің барлық қарызым қанша?

Ай сайын барлығына қанша төлеймін?

Кредитті қоспағанда, отбасымның міндетті шығыны қанша?

Егер табысым 20-30 пайызға азайса, мен бұл қарыздарды төлей аламын ба?

Ал банк осы сұрақтарды клиенттің өзінен бұрын қоюға мүдделі болуы керек.

Себебі банк - кәсіби кредитор.

Оның тәуекелді бағалау міндеті бар.

Ал қарыз алушының қаржылық сауаттылығы төмен болған сайын, кәсіби кредитордың жауапкершілігі арта түседі.

Бұл жерде банктерге қатысты тағы бір мәселе - проблемалық қарызбен жұмыс істеу мәдениеті.

Азаматтың төлемі кешіккен кезде банк үшін оның басты мақсаты қарызды мүмкіндігінше тез өндіріп алу болып кетпеуі керек.

Негізгі мақсат - клиенттің төлем қабілетін қалпына келтіру болуы тиіс.

Бұл екеуі бір нәрсе емес.

Қарызды тез өндіріп алу мен адамның қайтадан тұрақты төлеу қабілетіне келуінің арасында үлкен айырмашылық бар.

Қазақстанда қарызды реттеуге қатысты азаматтардың өтініштері көп екенін ресми статистика да көрсетеді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегіне сүйенсек, 2025 жылы қаржы ұйымдары мен коллекторлық агенттіктердің қызметіне қатысты 164 мың өтініш қаралған. Оның 51,5 пайызы банк секторына, 36,7 пайызы микроқаржы ұйымдарының қызметіне қатысты болған. Өтініштердің негізгі тақырыптарының бірі - берешекті реттеу және өндіріп алу мәселелері.

Бұл жерде тағы бір маңызды белгі бар.

Егер азаматтардың елеулі бөлігі банктермен өз мәселесін шешу үшін реттеуші органға жүгінуге мәжбүр болса, онда қаржы ұйымы мен клиент арасындағы тікелей коммуникацияның сапасына сұрақ қоюға тура келеді.

Банк клиент үшін қиын жағдай басталған кезде оның қарсыласына айналмауы керек.

Керісінше, банк клиенттің жағдайын бірінші болып түсінуге тырысуы қажет.

Мысалы, азаматтың табысы уақытша төмендеді делік.

Егер банк оны бірден «проблемалық борышкер» ретінде қарастырса, бұл жағдай одан әрі күрделене түседі.

Ал егер банк: «Сіздің табысыңыз азайғанын көріп отырмыз. Қазір төлем қабілетіңіз қандай? Қандай мерзімге жеңілдік қажет? Қайта құрылымдау арқылы төлемді тұрақтандыруға бола ма?» - деген тәсілге көшсе, мәселені ертерек шешуге мүмкіндік туады.

Бұл банкке де тиімді.

Өйткені азаматтың төлем қабілетін сақтау - қарызды қайтарудың ең сенімді жолы.

Ал адамды толық қаржылық тығырыққа тіреп, кейін одан ақша талап ету - экономикалық тұрғыдан әрдайым тиімді шешім емес.

Мұны коллекторлық өндіріп алу мәселесінен де көруге болады.

2026 жылғы 1 мамырдан бастап жеке тұлғалардың қарыздарын коллекторлық агенттіктерге беру талаптары қатаңдатылды: мұндай талаптарды беру үшін берешек туындағанына 24 ай өтуі және оны реттеу рәсімдері міндетті түрде жүргізілуі тиіс.

Бұл да мемлекеттің қарыз алушы мен кредитор арасындағы қарым-қатынасты «бірден өндіріп алу» моделінен біртіндеп алыстатуға тырысып жатқанын көрсетеді.

Яғни мемлекет банктерге факті жүзінде мынаны айтып отыр: алдымен азаматпен сөйлес, жағдайын қара, реттеуге мүмкіндік бер, содан кейін ғана өндіріп алуға көш.

Бұл талаптың өзінде үлкен логика бар.

Өйткені азаматтың проблемалық қарызы бір күнде пайда болмайды.

Көбіне оның алдында бірнеше айлық қаржылық қиындық, басқа қарыздар, қайта қаржыландыру әрекеттері және төлемдердің бірінен соң бірінің кешігуі тұрады.

Демек, банк проблеманы оның соңғы кезеңінде емес, алғашқы белгілері пайда болған кезде байқауы тиіс.

Жаңа ұжымдық реттеу механизмі осы тұрғыдан маңызды.

Бірақ оның бір әлсіз тұсы бар: ол азамат бірнеше кредиторға қарыз болып, 90 күннен астам төлем жасамағаннан кейін іске қосылады.

Яғни жүйе көбіне мәселе ушыққаннан кейін іске қосылады.

Ал шын мәнінде ең тиімді механизм - қарыз алушы 90 күндік шекке жетпей тұрып іске қосылатын жүйе болар еді.

Мысалы, азаматтың бірнеше кредиті бар және оның төлем жүктемесі табысының белгілі бір бөлігінен асып кетті делік.

Осы кезде банк автоматты түрде: «Сіздің қарыз жүктемеңіз жоғарылап барады» - деп ескертуі керек.

Тіпті қажет болса, жаңа кредит берудің орнына, бар міндеттемелерді қайта қарау ұсынылуы мүмкін.

Бұл банктің қысқа мерзімді табысын азайтуы ықтимал.

Бірақ ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылықты арттырады.

Қазақстанға дәл осындай алдын ала әрекет ететін банк мәдениеті қажет.

Өйткені қазір біз көбіне салдарды реттеуге тырысамыз.

Ал себепке аз көңіл бөлінеді.

Қарызы бар азаматқа жаңа рәсім жасаймыз.

Берешекті біріктіреміз.

Қайта құрылымдаймыз.

Коллектормен арадағы тәртіпті өзгертеміз.

Банкроттық механизмін жетілдіреміз.

Мұның бәрі керек.

Бірақ бір қарапайым сұрақ үнемі алдыңғы орында тұруы тиіс:

Неліктен азаматтың бірнеше кредитке бір мезгілде тәуелді болуына жол берілді?

Бұл сұраққа жауап бермейінше, біз қарыз проблемасын тек қайта өңдей береміз.

Бүгін бір азаматтың қарызын реттейміз.

Ертең басқа азамат сол жағдайға түседі.

Бір банктің кредитін қайта құрылымдаймыз.

Бірақ басқа банк жаңа кредит береді.

Адам ескі қарызын жабу үшін қайтадан ақша алады.

Нәтижесінде мәселе басқа формада қайта пайда болады.

Сондықтан Қазақстандағы кредит нарығы үшін ең маңызды өзгеріс - қарызды басқарудан бұрын қарыздың шамадан тыс жиналуын болдырмау.

Бұл жерде банктердің жарнама саясаты да назардан тыс қалмауы керек.

Қазір кредит көбіне қарапайым, жылдам әрі қолжетімді өнім ретінде ұсынылады.

Ал оның ұзақ мерзімді салдары екінші кезекте қалады.

Кредиттің өзі жаман нәрсе емес.

Керісінше, дұрыс пайдаланылған несие адамның өмірін жеңілдетеді.

Үй алады.

Көлік алады.

Білім алады.

Кәсібін дамытады.

Күтпеген шығынды жабады.

Бірақ несие табыстың орнын баса бастағанда қауіп туады.

Егер адамның тұтыну деңгейі оның тұрақты табысынан емес, жаңа қарыз алу мүмкіндігінен анықталса, онда бұл жеке отбасының ғана емес, тұтас экономиканың мәселесіне айналады.

Сондықтан банктердің әлеуметтік жауапкершілігі туралы әңгімені эмоциямен емес, экономикамен түсіндіру керек.

Банк қайырымдылық ұйымы емес.

Ол пайда табуы тиіс.

Бірақ тұрақты банк үшін клиенттің қаржылық тұрақтылығы да бизнес-модельдің бір бөлігі болуы керек.

Өйткені банк бүгін клиентке 1 млн теңге беріп, ертең сол клиенттен 1,2 млн теңге қайтаруды жоспарлайды.

Егер клиенттің төлем қабілеті сақталса - екі тарап та ұтады.

Егер клиент төлем қабілетін жоғалтса - банк те тәуекелге түседі.

Сондықтан жауапты кредиттеу - банктерге жасалған қысым емес.

Бұл банктің өзінің экономикалық мүддесі.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы жаңа ұжымдық реттеу жүйесі банктерге де маңызды белгі береді.

Енді азаматтың бірнеше кредиті бір-бірінен бөлек қаралатын жай ғана шарттар жиынтығы емес, оның тұтас қаржылық жағдайының бөлігі ретінде қаралуы керек.

Бірақ бұл үшін банктердің өз көзқарасы өзгеруі қажет.

Борышкер - тек өндіріп алынуы тиіс ақша сомасы емес.

Ол - табысы, шығыны, отбасы, жұмыс орны, тұрғын үйі және белгілі бір экономикалық мүмкіндігі бар адам.

Оның төлем қабілетін қалпына келтіру - кей жағдайда қарызды агрессивті түрде өндіріп алудан әлдеқайда тиімді.

Сондықтан банк секторын бағалағанда біз тек оның қанша пайда тапқанына қарамауымыз керек.

Банк қанша адамға несие берді?

Қаншасы кейін қайта қаржыландыруға жүгінді?

Қаншасы бірнеше банктен қатар қарыз алды?

Қаншасы 90 күннен астам мерзімі өткен берешекке түсті?

Қаншасы қайта құрылымдалды?

Қайта құрылымдалғандардың қаншасы бір жылдан кейін қайтадан төлемей қалды?

Осы көрсеткіштер банктің халықпен қаншалықты жауапты жұмыс істейтінін әлдеқайда нақты көрсетеді.

Өйткені кредит көлемінің өсуі өздігінен жетістік емес.

Егер кредит портфелі өсіп, сонымен бірге азаматтардың қаржылық осалдығы арта берсе, онда бұл өсімнің сапасы туралы ойлануға тура келеді.

Қазақстанда тұтынушылық кредиттің көлемі өскен сайын бұл сұрақтың маңызы да арта береді.

Бүгінгі мәселе - бір адамның бірнеше банкке қарыз болуы ғана емес.

Мәселе - бірнеше банктің бір адамға қатарынан кредит берген кезде оның жалпы қаржылық жағдайын кім толық жауапкершілікпен бағалайтынында.

Егер жауап «әр банк тек өз несиесіне жауап береді» болса, онда жүйенің әлсіз жері дәл осы жерде.

Өйткені азаматтың өмірінде «әр банкке бөлек жалақы» деген түсінік жоқ.

Оның бір ғана табысы бар.

Сондықтан қаржы нарығы да осы бір табыстың айналасында құрылуы керек.

Банктердің басты міндеті - азаматқа несие бермеу емес.

Басты міндет - оны көтере алмайтын қарызға кіргізбеу.

Ал азаматтың міндеті - өз мүмкіндігінен артық қарыз алмау.

Мемлекеттің міндеті - екі тараптың да жауапкершілігін қамтамасыз ететін әділ ереже қалыптастыру.

Осы үш нәрсе тең болған кезде ғана кредит нарығы тұрақты болады.

Бүгін мемлекет азамат бірнеше банкке қарыз болып, тығырыққа тірелгенде оны бір жүйе арқылы құтқарудың жолын іздеп отыр.

Келесі қадам одан да маңызды болуы керек.

Азаматтың сол тығырыққа неге түскенін анықтау.

Егер мәселе тек адамның жауапсыздығында болса - қаржылық сауаттылықты күшейту керек.

Егер мәселе банктің бағалау жүйесінде болса - банкке қойылатын талаптарды күшейту қажет.

Егер мәселе нарықтағы агрессивті кредит саясатында болса - оны реттеу керек.

Ал егер үш фактордың бәрі қатар болса, онда үш бағытта да жұмыс істеуге тура келеді.

Қазақстанға кредиттен бас тартатын қоғам емес, кредитті сауатты пайдаланатын қоғам қажет.

Ал банктерге қарыз алушыны тек табыс көзі ретінде емес, ұзақ мерзімді клиент ретінде қарауды үйрену қажет.

Өйткені банк пен азаматтың қарым-қатынасы кредит алған күні басталмайды және соңғы төлем жасалған күні ғана аяқталмайды.

Ол адамның қаржылық тұрақтылығына тікелей әсер етеді.

Сондықтан банктің нағыз жауапкершілігі ақша берген жерде емес, сол ақшаның адам өмірін қиындатпайтынына көз жеткізген жерде басталады.

Ал егер бірнеше банктің несие портфелі бір адамның мойнында жиналып, ақырында мемлекет оған барлық қарызын бір жерге жинап реттеудің жолын іздеуге мәжбүр болса, онда бұл тек борышкердің проблемасы емес.

Бұл - банктердің кредит саясатына қойылған сұрақ.

Және бұл сұраққа банктердің өздері де жауап беруі тиіс.