33 мың бала мектепке барады. Астанада бірінші сыныпқа орын неге жетпей жатыр?

Астанада оқу жылы жақындаған сайын ата-аналардың ең көп қоятын сұрағы біреу. Баламды үйдің жанындағы мектепке бере аламын ба? Бұл сұрақ биыл да өзекті. Себебі 2026-2027 оқу жылында елордада бірінші сыныпқа шамамен 33 мың бала барады деп күтілген. Кейін қалалық білім басқармасы жаңа оқу жылында 34 мыңнан астам бірінші сынып оқушысы келеді деп нақтылады. Өткен жылы елорда мектептеріне 32 631 бала қабылданған, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Демек, жыл сайын мектеп табалдырығын аттайтын балалар саны азаймай, керісінше өсіп отыр. Бір қарағанда, бұл жақсы жаңалық. Қала жасарып келеді, бала көп, сұраныс бар. Бірақ екінші жағынан, дәл осы өсім мектеп орындарына түсетін қысымды күшейтеді.

Құжат қабылдау 27 мамырда басталып, 31 тамызға дейін жалғасады. Ереже бойынша, мектепалды даярлықты сол білім беру ұйымында өткен балалар ата-анасының өтініші негізінде бірінші сыныпқа автоматты түрде қабылданады. Ал 1 қыркүйекке дейін 6 жасқа толған баланың бірінші сыныпқа бару құқығы кепілдендірілген. Бұл норма баланың білім алу құқығын қорғайды. Бірақ ата-ана таңдаған нақты мектепте орын міндетті түрде болады деген сөз емес. Астанадағы басты түйін де осында жатыр. Қала бойынша мектеп бар, жаңа орын ашылып жатыр, бірақ әр ықшамауданда, әр тұрғын үй кешені маңында орын бірдей жеткілікті емес.

Сырттай қарасақ, Астанада мектеп құрылысы бұрын-соңды болмаған қарқынмен жүріп жатыр. Әкімдік дерегінше, соңғы жылдары елордада 109 мың оқушы орнына есептелген 44 мектеп салынып, пайдалануға берілген. Оның бір бөлігі «Келешек мектептері» ұлттық жобасы аясында іске қосылды. 2026 жылы тағы жаңа мектептер салынып жатыр. 2027 жылға қарай қосымша жобалар әзірленіп, ондаған мың орын ашу жоспарланған. Бас жоспар аясында 2035 жылға дейін шамамен 140 жаңа мектеп салу көзделіп отыр. Мұндай ауқымды құрылысқа қарап, «онда неге орын жетпейді» деген сұрақ тууы заңды.

Жауап бір ғана «мектеп аз» деген сөйлемге сыймайды. Астананың негізгі мәселесі – мектеп құрылысы мен қала халқының өсу қарқыны бір-бірімен жарысып келеді. Жаңа мектеп салынады, бірақ сол уақытта жаңа тұрғын үй кешендері де пайдалануға беріледі. Бір ауданға бірден мыңдаған отбасы көшіп келеді. Олардың ішінде балабақша жасындағы, мектепалды даярлықтағы, бастауыш сыныпқа баратын балалар көп. Мектеп салу үшін жер бөлу, жоба әзірлеу, қаржы қарастыру, құрылыс жүргізу және ғимаратты қабылдау уақыт алады. Ал жаңа үйге қоныстанған отбасы мектеп орнын дәл бүгін қажет етеді.

Демография да бұл қысымды күшейтіп отыр. Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2026 жылғы 1 маусымда Астана халқы 1 674 699 адамға жетті. Қаңтар-мамыр аралығында қаладағы табиғи өсім 8 256 адам болды. Көші-қон сальдосы да оң. Осы кезеңде қалаға келгендер мен кеткендердің айырмасы 27 267 адамды құрады, оның 26 547-сі ішкі көші-қон есебінен. Яғни елорда тек туу арқылы емес, өңірлерден келетін халық арқылы да жылдам өсіп жатыр. Бұл өсім бірден мектеп жүйесіне әсер етеді. Бүгін қоныстанған отбасының баласы ертең бірінші сыныпқа немесе басқа сыныпқа орын сұрайды.

Мектеп тапшылығының тағы бір себебі – «қала бойынша орын» мен «үй жанындағы орын» ұғымдарының бөлек болуы. Қағаз жүзінде бір ауданда бос орын болуы мүмкін. Бірақ ата-ана алты жастағы баласын күн сайын қаланың екінші шетіне таси алмайды. Бастауыш сынып оқушысы үшін мектептің жақын болуы қауіпсіздік, уақыт, отбасы кестесі және баланың шаршамауы тұрғысынан өте маңызды. Сондықтан Астанадағы мәселені жалпы қалалық көрсеткішпен ғана өлшеу жеткіліксіз. Нақты сұрақ мынау болуы керек. Әр жаңа тұрғын ауданда балаға жақын жерде орын бар ма?

Қабылдау тәртібі осы географиялық теңгерімді қорғауға тырысады. Қолданыстағы ереже бойынша, бірінші сыныпқа қабылдауда алдымен мектептің қызмет көрсету аумағынан өтініш берген үш бала, содан кейін басқа аумақтан бір бала қабылданады. Бұл тәртіптің мақсаты түсінікті. Үйі жақын бала алдымен өз мектебіне баруы керек. Бірақ сұраныс өте жоғары аудандарда бұл қағида да барлық дауды шешпейді. Себебі мектептің қызмет көрсету аумағында тұратын балалардың өзі ғимарат сыйымдылығынан көп болуы мүмкін. Әсіресе жаңа ықшамаудандарда бір мектепке бірнеше тұрғын үй кешенінің балалары тіркелген жағдайда орын тез толады.

Ата-аналардың «мектеп алмай қойды» деген шағымы да әртүрлі жағдайды білдіреді. Біріншісі - бала мүлде мектепсіз қалды деген қауіп. Мемлекет мұндайға жол бермеуі керек. Екіншісі - ата-ана таңдаған немесе үйге ең жақын мектепте орын болмай қалуы. Астанадағы нақты шиеленіс көбіне осы екінші жағдайда туындайды. Бала білім жүйесінен тыс қалмауы мүмкін, бірақ отбасы үшін ыңғайлы, қауіпсіз, жақын мектепке кіру қиынға соғады. Бұл да әлеуметтік мәселе. Өйткені күнделікті тасымал ата-ананың жұмысына, баланың ұйқысына, жол қауіпсіздігіне әсер етеді.

Тағы бір маңызды түсінік бар. Оқушы орны көбіне екі ауысыммен есептеледі. Яғни 10 мың орындық мектеп ашылды дегенде, бұл әрдайым бір мезетте 10 мың бала ғимарат ішінде оқиды дегенді білдірмейді. Қазақстанның білім жүйесінде көптеген мектеп екі ауысыммен жұмыс істейді. Сондықтан жаңа орын саны үлкен көрінгенімен, нақты жүктеме, сынып толымдылығы, бастауыш блоктың мүмкіндігі, асхана, спортзал, кабинеттер саны сияқты факторлар бөлек есептелуі керек. Бірінші сынып үшін бұл әсіресе маңызды. Кішкентай балаға тек парта ғана емес, қауіпсіз орта, мұғалім, санитарлық жағдай, демалыс кеңістігі қажет.

Астана соңғы жылдары тұрғын үй құрылысы бойынша да өте белсенді. Ұлттық статистика бюросының өңірлік дерегіне қарағанда, 2026 жылғы қаңтар-маусымда елордада пайдалануға берілген тұрғын үйлердің жалпы алаңы 1,881 млн шаршы метрге жетті. Бұл сан қалаға қанша жаңа отбасы келіп жатқанын көрсететін жанама белгі. Әр жаңа көпқабатты үй – болашақта балабақша, емхана, мектеп, қоғамдық көлік, аула, жол сұранысы деген сөз. Егер тұрғын үй құрылысы әлеуметтік инфрақұрылымнан жылдам жүрсе, мектеп мәселесі қайта-қайта туындай береді.

Сондықтан бірінші сыныптағы орын тапшылығын тек жаңа ғимарат салумен шешу жеткіліксіз. Әрине, мектеп салу негізгі құрал болып қала береді. Бірақ қай жерде салу керек деген сұрақ одан кем маңызды емес. Жаңа тұрғын үй кешендерінің кестесі, сол аумақтағы балалар саны, мектепалды даярлыққа барған балалар, eGov арқылы түскен өтініштер, көші-қон деректері бір жүйеге біріктірілсе, қай жерде тапшылық пайда болатынын бірнеше жыл бұрын болжауға болады. Бас жоспардағы 140 мектепке дейінгі қажеттілік дәл осы ұзақ мерзімді жоспардың маңызын көрсетеді.

Мәселенің тағы бір қыры - жеке мектептер. Астанада жекеменшік білім беру ұйымдарының саны артып келеді. Олар белгілі бір дәрежеде мемлекеттік мектептерге түсетін жүктемені азайтады. Бірақ жеке мектеп бәріне бірдей қолжетімді емес. Ай сайынғы төлемі бар, кей мектептің өз қабылдау талабы бар, кей отбасының үш-төрт баласын қатар ақылы мектепке беру мүмкіндігі жоқ. Сондықтан жеке сектор көмекші құрал бола алады, бірақ мемлекеттік мектептің орнын толық алмастыра алмайды. Әсіресе бірінші сыныптағы жаппай сұраныс үшін негізгі жауапкершілік бәрібір мемлекеттік жүйеде қалады.

Ата-аналар үшін практикалық кеңес қарапайым. Құжат тапсыруды соңғы күнге қалдырмау керек. Алдымен мекенжай бойынша қай мектептің қызмет көрсету аумағына кіретінін анықтау қажет. Қажетті құжаттарды алдын ала дайындаған дұрыс. Өтінішті eGov арқылы немесе мектепке тікелей беруге болады. Мектеп артық анықтама сұрамауы тиіс. Дарынды балаларға арналған мамандандырылған ұйымдарды қоспағанда, бірінші сыныпқа қабылдауда емтихан өткізілмейді. Ата-ана осы құқықтарды білсе, қабылдау кезінде артық әбігер азаяды.

Қала үшін бұдан да үлкен қорытынды бар. Астанадағы бірінші сыныпқа орын мәселесі – білім саласының жеке проблемасы емес, жылдам урбанизацияның салдары. Халық саны 1,67 млн адамнан асты, ішкі көші-қон тоқтамай отыр, тұрғын үй құрылысы жалғасып жатыр, жыл сайын ондаған мың бала мектепке келеді. Мұндай жағдайда бүгін салынған мектептің ертең толып қалуы таңғаларлық емес. Сондықтан әкімдіктің жұмысын тек «қанша мектеп салынды» деген санмен бағалау жеткіліксіз. Негізгі өлшем «әр балаға өз ауданынан қауіпсіз әрі қолжетімді орын табылды ма» деген сұрақ болуы керек.

Биылғы 33-34 мың бірінші сынып оқушысы - жай статистика емес. Бұл 33-34 мың отбасының күнделікті бағыты, таңертеңгі жолы, ата-ананың уақыты, баланың алғашқы ұстазы және жаңа өмір кезеңі. Егер мектеп құрылысы тұрғын үйдің нақты қоныстану картасымен дәл үйлессе, Астана тапшылықты біртіндеп азайта алады. Ал үй бөлек, мектеп бөлек жоспарланса, жаңа ғимараттар көбейгенімен, тамыз айындағы «бірінші сыныпқа орын бар ма?» деген сұрақ әлі талай жыл қайталануы мүмкін.