Құрылтай сайлауы: Қазақстан моделі әлемдік жүйелерден несімен өзгеше

Қазақстан 2026 жылы парламенттік сайлаудың жаңа кезеңіне өтті. 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция бұрынғы қос палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтайды бекітті, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Жаңа жүйе бойынша Құрылтай 145 депутаттан тұрады, олар бес жыл мерзімге сайланады. Ең негізгі ерекшелік – депутаттардың бәрі біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша партиялық тізімдер арқылы өтеді. Демек сайлаушы бұрынғыдай өз ауданынан шыққан нақты бір кандидатқа емес, ел көлемінде бәсекеге түскен саяси партияға дауыс береді. Бұл өзгеріс Қазақстандағы өкілдік логикасын түбегейлі өзгертті.

23 тамызда өткен алғашқы Құрылтай сайлауы осы модельдің алғашқы үлкен сынағы болды. Орталық сайлау комиссиясының мәліметі бойынша, дауыс беруге 9 351 539 азамат қатысты, сайлаушылардың келуі 74,08 пайыз болды. Жеті партия 145 мандат үшін күресті. Партиялық тізімдерге 545 кандидат енгізілді. Яғни бір депутаттық орынға орта есеппен төртке жуық үміткерден келді. Бұл сырттай жоғары бәсеке сияқты көрінеді. Бірақ мұндағы басты бәсеке жеке кандидаттар арасында емес, партиялар арасында жүрді.

Кандидаттардың құрамы да жаңа жүйенің қандай бағыт ұстанғанын көрсетеді. ОСК дерегінше, 545 кандидаттың 172-сі әйел, 373-і ер адам болған. 74 кандидаттың жасы 35-ке толмаған, 19 кандидат мүгедектігі бар азаматтар қатарынан ұсынылған. Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдардың жиынтық үлесі партиялық тізімдерде 43,9 пайызға жетті. Заң партиялардан осы үш санат бойынша кемінде 30 пайыздық квота сақтауды талап етеді. Бұл өкілдіктің сандық құрамын әртараптандыруға бағытталған қадам. Бірақ квота тізімге кіруді қамтамасыз еткенімен, нақты мандат алу партияның қанша дауыс жинағанына және тізімдегі кандидаттың қай орында тұрғанына байланысты.

25 тамызда ОСК Құрылтай сайлауының қорытындысын жариялады. Мандаттарды бөлуге бес партия жіберілді. «Әділет» партиясы 110 мандат, «Ауыл» партиясы 10 мандат, Respublica партиясы 9 мандат, Жалпыұлттық социал-демократиялық партия 8 мандат, «Ақ жол» партиясы 8 мандат алды. Қазақстан Халық партиясы мен «Байтақ» 5 пайыздық межеден өте алмады. Бұл нәтиже жаңа жүйенің тағы бір ерекшелігін көрсетті. Партия бес пайыздан өтпесе, оның тізіміндегі жекелеген кандидат қаншалық танымал болса да, Құрылтайға жол ашылмайды.

Қазақстан моделінің табиғатын түсіну үшін оны Германиямен салыстыру ыңғайлы. Германияда да парламентке өту үшін 5 пайыздық меже бар. Бірақ неміс сайлаушысының екі дауысы болады. Бірінші дауыс өзінің округіндегі кандидатқа, екінші дауыс партиялық тізімге беріледі. Бундестагтағы партиялардың жалпы салмағын негізінен екінші дауыс анықтайды. Қазіргі Бундестагтың белгіленген саны 630 депутат. Бұл жүйе пропорционалдықты сақтай отырып, сайлаушы мен жергілікті кандидат арасындағы байланысты толық жоғалтпауға тырысады.

Қазақстанда мұндай екі дауыс жоқ. Барлық мандат партиялық тізім арқылы бір жалпыұлттық округ ішінде бөлінеді. Мұның артықшылығы бар. Партия ел бойынша қанша дауыс жинаса, оның Құрылтайдағы салмағы соған қарай қалыптасады. Яғни дауыс шашырап, әр округте бөлек есептелмейді. Бірақ кемшілігі де айқын. Белгілі бір қала немесе аудан сайлаушысы «менің өз округімнен сайланған депутатым кім» деген сұраққа Германиядағыдай нақты жауап бере алмайды. Саяси жауапкершілік жеке депутаттан гөрі партияға көбірек ауысады.

Жаңа Зеландия да қызық мысал. Онда аралас пропорционалды жүйе қолданылады. Әр сайлаушы партияға да, өз округіндегі кандидатқа да дауыс береді. Парламенттегі жалпы арақатынасты партиялық дауыс анықтайды, бірақ жергілікті округтен жеңген кандидат та маңызды рөл атқарады. Партия парламентке кіру үшін кемінде 5 пайыз жинауы немесе бір округте жеңуі керек. Демек 5 пайызға жетпеген партияның мықты жергілікті кандидаты болса, оның парламентке кіру мүмкіндігі сақталады. Қазақстанда мұндай екінші жол жоқ. Мұнда негізгі есік – партиялық тізім және 5 пайыздық меже.

Осыдан бір маңызды қорытынды шығады. Қазақстандағы 5 пайыздық шек халықаралық тәжірибеден тыс тұрған ерекше кедергі емес. Германия мен Жаңа Зеландияда да мұндай меже бар. Бірақ айырмашылық сол межені айнала толықтыратын өкілдік тетіктерінде. Германияда округтік кандидат бар, Жаңа Зеландияда округте жеңу арқылы парламентке кіру мүмкіндігі бар. Қазақстанда Құрылтайға өтудің негізгі жолы тек партиялық тізімге байланысты. Сондықтан біздің жүйеде партияның ішкі сапасы, кандидат іріктеу тәртібі және тізімнің қалай жасалғаны ерекше маңызды.

Финляндия моделі басқа қырынан қызық. Онда бір палаталы парламент 200 депутаттан тұрады, ел 13 сайлау округіне бөлінген. Фин сайлаушысы өз округіндегі нақты кандидатқа дауыс береді, бірақ сол дауыс бір мезетте партияның да нәтижесіне әсер етеді. Яғни азамат партияны да, сол партия ішіндегі нақты адамды да таңдайды. Кандидаттың жеке жинаған дауысы оның партия ішіндегі орнын айқындауға ықпал етеді. Мұндай жүйеде партия маңызды, бірақ сайлаушы нақты тұлғаға да әсер ете алады.

Қазақстанда керісінше, сайлаушының басты таңдауы партияға бағытталған. Кандидаттың тізімдегі орны партияның ішкі шешіміне көбірек тәуелді. Сондықтан партиялық тізімді кім жасайды, қандай өлшеммен жасайды, өңірлер, әйелдер, жастар, кәсіби топтар қалай қамтылады деген сұрақтар сайлаудың сапасына тікелей әсер етеді. Егер партия тізімі ашық әрі түсінікті жолмен жасалса, жалпыұлттық пропорционалды жүйе саяси жауапкершілікті күшейте алады. Егер тізім жабық кабинетте жасалатын механизмге айналса, сайлаушы мен депутат арасындағы қашықтық ұлғаяды.

Ұлыбритания бұған мүлде қарама-қарсы мысал ұсынады. Қауымдар палатасы 650 округтен тұрады, әр округ бір депутат сайлайды. Сайлаушы бір кандидатқа дауыс береді, ал ең көп дауыс алған адам жеңеді. Бұл жүйе бірінші орын алған кандидат жеңеді деген қарапайым қағидаға сүйенеді. Оның артықшылығы – әр азамат өз депутатын біледі. Кемшілігі – ел бойынша партия жинаған дауыс пен парламенттегі орын саны әрдайым дәл сәйкес келе бермейді. Мысалы, бір партия ел көлемінде көп дауыс алса да, округтерде екінші орынмен қалып қойса, парламентте аз орын алуы мүмкін.

Сондықтан «қай елдің жүйесі жақсы» деген сұрақтан гөрі «қай жүйе қандай құндылыққа басымдық береді» деген сұрақ дұрыс. Ұлыбритания жергілікті өкілдікке басымдық береді. Финляндия партия мен тұлғаны қатар таңдауға мүмкіндік жасайды. Германия мен Жаңа Зеландия пропорционалдық пен округтік байланысты біріктіруге тырысады. Қазақстанның жаңа моделі болса, жалпыұлттық партиялық пропорцияны алға шығарды. Бұл партияларды күшейтеді, бірақ олардың сайлаушы алдындағы жауапкершілігін де арттырады.

145 орындық Құрылтайдың ықшам болуы да саяси бәсекеге әсер етеді. 545 кандидаттың бәріне мандат жетпейтіні түсінікті. Әр партия үшін алдымен 5 пайыздық межеден өту маңызды болды, одан кейін ғана оның тізімі ішіндегі кандидаттардың тағдыры шешілді. Бұл сайлауды жеке тұлғалар жарысынан гөрі партиялар жарысына айналдырады. Сайлаушы белгілі бір кандидаттың жеке беделіне емес, партияның бағдарламасына, бағытына, беделіне және тізіміне қарап дауыс береді.

Мұның саяси салдары алдағы жылдары анық көрінеді. Егер азаматтар нақты депутаттан гөрі партияны жауапты деп қабылдай бастаса, партиялық бағдарлама, фракция тәртібі, сайлауалды уәде және депутаттардың есеп беруі бұрынғыдан маңызды болады. Партиялар өңірлермен тұрақты жұмыс істеп, тізім жасау процесін түсінікті жүргізсе, жаңа жүйе жұмыс істей алады. Ал партиялық тізім сайлау кезінде ғана көрінетін жабық құрал болып қалса, қоғамда нақты тұлғаға дауыс беру мүмкіндігіне деген сұраныс қайта күшеюі мүмкін.

Қазақстандағы алғашқы Құрылтай сайлауы бір нәрсені анық көрсетті. Ел жаңа парламенттік модельді таңдады, ал оның табысы тек заң мәтініне емес, партиялардың қалай жұмыс істейтініне байланысты болады. Бір азамат – бір партиялық таңдау – бір жалпыұлттық округ логикасы саяси жүйені жинақы етеді. Бірақ ол сайлаушы мен депутат арасындағы байланысты әлсіретпеуі керек. Келесі бес жылдағы басты сынақ та осы. Құрылтайда қанша партия отырғаны ғана емес, сол партиялардың қоғаммен қаншалық ашық сөйлейтіні маңызды болады.