Бұл енді тек Ресей компанияларының ішкі мәселесі емес.
Бұрын қазақстандық сатып алушы үшін Ресейдегі маркетплейс қоймасының қай қалада тұрғаны аса маңызды емес еді. Қолданбаға кіресің, тауар таңдайсың, ақысын төлейсің, бірнеше күннен кейін тапсырысты алу пунктінен алып кетесің. Интернет сауданың қарапайым формуласы осы болатын. Бірақ 2026 жылдың жазы бұл түсінікті өзгертті. Ресейдегі ірі электрондық сауда қоймалары әскери қақтығыстың тәуекел аймағына кіре бастады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Бұл енді тек Ресей компанияларының ішкі мәселесі емес. Себебі Wildberries пен Ozon сияқты платформалар қазақстандық тұтынушының да күнделікті сауда әдетіне айналды.
Шілде айының ортасынан бастап Wildberries қоймаларына бірнеше рет дрон шабуылы жасалғаны хабарланды. Reuters 7 тамызда үш аптаға жетпейтін уақыт ішінде компанияның шамамен 20 нысаны шабуылға ұшырағанын жазды. Кейін шабуыл Ozon инфрақұрылымына да жетті. 23 тамызда Орынбор облысындағы Ozon логистикалық орталығына дрон қалдықтары түскені, компания 300-ден астам адамды эвакуациялап, орталық жұмысын уақытша тоқтатқаны хабарланды. 24 тамызда Reuters Ozon-ның үш күн ішінде алты қоймасы нысанаға алынғанын жариялады. 26 тамызда Тамбов облысындағы Wildberries қоймасында ірі өрт болып, логистикалық орталықтың жойылғаны туралы тағы ақпарат шықты. Демек тәуекел бір реттік оқиға емес, бірнеше аптаға созылған үрдіс сипатында көрініп отыр.
Енді негізгі сұрақ туындайды. Ресейдегі қойма өртенсе, Алматыда, Астанада, Қызылордада немесе Шымкентте Ozon мен Wildberries-тен тауар күтіп отырған адам ақшасынан айырыла ма. Бірден үрейленуге негіз жоқ. Бірақ «Қазақстанға мүлде қатысы жоқ» деп айту да дұрыс емес. Ozon өз анықтамалық материалдарында Ресейден Қазақстанға жеткізу бар екенін көрсетеді. Қазақстанда Ozon-ның тапсырыс беру және алу инфрақұрылымы жұмыс істейді. Wildberries те қазақстандық сатып алушыларға таныс платформа. Сондықтан Ресейдегі логистикалық тізбек пен Қазақстандағы тұтынушы арасында нақты байланыс бар.
Дегенмен әрбір қазақстандық тапсырыс міндетті түрде шабуыл жасалған қоймадан өтеді деу қате. Маркетплейстегі тауардың қозғалу жолы әртүрлі. Бір тауар платформаның өз қоймасында сақталуы мүмкін. Екіншісін сатушы өзінің қоймасынан жібереді. Үшіншісі басқа өңірдегі сұрыптау орталығы арқылы өтеді. Төртіншісі Қазақстандағы немесе көрші нарықтағы қордан берілуі ықтимал. Сондықтан нақты әсер тапсырыстың қай жерде тұрғанына, сатушының қай елде орналасқанына, қандай fulfillment үлгісі қолданылғанына және тауардың қай маршрутпен жүретініне байланысты.
Осы себепті Самарадағы, Орынбордағы немесе Тамбовтағы бір қоймаға соққы жасалды екен деп, Қазақстандағы барлық тапсырыс тоқтайды деуге болмайды. Бірақ дәл сол нысанда тұрған тауардың иесі үшін жағдай басқа болуы мүмкін. Тапсырыс кешігеді, басқа қоймаға қайта бағытталады, жеткізу мерзімі ұзарады немесе тауарды орындау мүмкін болмаса, тапсырыс жойылып, ақшаны қайтару рәсімі басталады. Сатып алушы үшін басты айырма осы. Жалпы платформа жұмысын жалғастыра береді, ал жеке тапсырыс нақты маршрутқа байланысты кідіріп қалуы мүмкін.
Қазақстан үшін бұл мәселенің салмағын электрондық сауданың көлемі көрсетеді. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылы елдегі бөлшек электрондық коммерция көлемі 3,7688 трлн теңгеге жетті. 2024 жылы бұл көрсеткіш 3,1564 трлн теңге болған. Бір жылдағы өсім шамамен 19 пайыздан асады. Электрондық сауданың бөлшек саудадағы үлесі 14,3 пайыз болды. Ең маңыздысы, онлайн сауданың басым бөлігі маркетплейстер арқылы өтеді. 2025 жылы маркетплейстердегі бөлшек сауда айналымы 3,2375 трлн теңгеге жетіп, бүкіл бөлшек электрондық коммерцияның 86 пайызын құрады.
Бұл сандар бір нәрсені анық көрсетеді. Маркетплейс қазір жай ғана ыңғайлы қосымша емес, қазақстандық тұтыну нарығының үлкен бөлігі. Телефон, киім, тұрмыстық техника, үйге арналған тауар, косметика, азық-түлік, балалар заты - бәрі осы платформалар арқылы алынады. Сондықтан ірі маркетплейстің қоймасы өртенсе немесе сұрыптау орталығы уақытша тоқтаса, оның әсері шекарадан асып кетуі мүмкін. Бір қойма бүкіл нарықты тоқтатпайды. Бірақ мұндай оқиғалар жиілесе, жеткізу мерзімі, тауар қолжетімділігі және бағаға жанама қысым пайда болады.
Бірінші тәуекел - жеткізудің кешігуі. Логистикалық орталық істен шыққанда ондағы тауарды, тапсырысты, қызметкерді және көлік ағынын басқа нысандарға қайта бөлу керек. Бұл бір күнде шешілетін шаруа емес. Қосымша сұрыптау, жаңа маршрут, басқа қоймадағы жүктеме, тасымал кестесінің өзгеруі уақыт алады. Сатып алушы қосымшада «жолда», «сұрыптау орталығында», «мерзім өзгерді» деген мәртебені көріп отыруы мүмкін. Әсіресе Ресейден келетін тауар болса, кеден, тасымал және қойма арасындағы тізбек ұзаруы ықтимал.
Екінші тәуекел - тауардың физикалық жоғалуы. Бұл жерде сатып алушы мен сатушының жағдайын ажыратып қарау керек. Қоймада сақталған тауардың кімге тиесілі екені, платформаның жауапкершілігі, сақтандыру және өтемақы тәртібі ең алдымен маркетплейс пен сатушы арасындағы шартқа байланысты. Егер тауар сатып алушыға әлі жеткізілмесе, әдетте тұтынушы платформадағы тапсырысты орындау немесе ақшаны қайтару рәсіміне сүйенеді. Ал сатушы үшін қоймадағы тауардың жойылуы үлкен қаржылық шығынға айналуы мүмкін. Reuters материалдарында мұндай шабуылдардың сатушыларға да ауыр соққы болғаны айтылды.
Үшінші тәуекел - бағаның жанама өсуі. Қойманы қорғау, сақтандыру, резервтік маршрут жасау, тауарды бірнеше жерде сақтау, қауіпсіздікке қосымша қаржы бөлу тегін емес. Егер мұндай шабуылдар жалғаса берсе, шығынның бір бөлігі платформа комиссиясына немесе сатушы бағасына қосылуы мүмкін. Бірақ дәл қазір Қазақстандағы Ozon немесе Wildberries бағасы осы шабуылдардан кейін жаппай өсті деп кесіп айтуға ресми дерек жоқ. Сондықтан «ертең бәрі қымбаттайды» деген болжам асығыстық болар еді. Дұрысы - логистикалық тәуекел артса, оның бағаларға ықпал ету мүмкіндігі де өседі деп айту.
Төртінші мәселе - тұтынушы құқығы. Қазақстанда электрондық саудаға қатысты шағым онсыз да көбейіп келеді. Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті 2025 жылы азаматтардан 83 801 өтініш түскенін хабарлады. Оның 18 237-сі электрондық саудаға қатысты болған. Комитет электрондық сауда бойынша шағымдардың бір жылда 25,6 пайыз өскенін, ал Wildberries, Ozon және Kaspi Market жиі аталатын платформалар қатарында екенін көрсетті. Ең көп кездесетін мәселе - тауарды қайтарудан бас тарту, ақшаны уақытында қайтармау, сипаттамаға сәйкес келмейтін өнім және сатушы туралы ақпараттың толық болмауы.
Шекарааралық сауда бұл дауды одан әрі күрделендіреді. Егер сатушы басқа елде тіркелсе, қойма Ресейде тұрса, ал сатып алушы Қазақстанда болса, мәселені шешу бірнеше юрисдикцияға тірелуі мүмкін. Қайтару логистикасы ұзарады, сатушының нақты мекенжайын анықтау қиын болады, платформаның ішкі ережесі мен Қазақстан заңнамасын қатар қарауға тура келеді. Сондықтан қазақстандық сатып алушы үшін ең қауіпсіз әрекет - тапсырыс туралы барлық деректі сақтау. Электрондық чек, тапсырыс нөмірі, хат алмасу, жеткізу мерзімі, тауар сипаттамасы және скриншоттар даулы жағдайда қажет болуы мүмкін.
Қымбат электроника, тұрмыстық техника немесе бағалы тауар алған адам тапсырыс мәртебесін жиі бақылағаны жөн. Егер жеткізу мерзімі бірнеше рет өзгерсе, платформа қолдау қызметіне ертерек жазу керек. Тапсырыс жойылса, ақшаны қайтару тәртібін созбай бастау қажет. Егер платформа немесе сатушы жауап бермесе, Қазақстандағы тұтынушылардың құқықтарын қорғау органдарына жүгінуге болады. 2025 жылы комитеттің жұмысы нәтижесінде азаматтарға 2,8 млрд теңгеден астам қаражат қайтарылғаны хабарланған. Бұл тұтынушы құқығын қорғау тетігі бар екенін көрсетеді, бірақ оны іске қосу үшін дәлел қажет.
Сонымен бірге Қазақстан нарығын тек Ozon және Wildberries-пен теңестіру де дұрыс емес. Ұлттық статистикадағы 3,2375 трлн теңгелік маркетплейс айналымына түрлі платформалар кіреді. Оның ішінде жергілікті логистикаға сүйенетін тапсырыстар да, басқа халықаралық арналар да бар. Сондықтан Ресейдегі қоймаларға жасалған шабуылды Қазақстандағы бүкіл электрондық саудаға тікелей соққы ретінде көрсету асыра сілтеу болады. Бірақ бұл оқиға сыртқы логистикаға тәуелді онлайн сауданың әлсіз тұсын айқын көрсетті.
Қорытындылай келе, қазақстандық сатып алушы үшін қауіп бар, бірақ ол барлық тапсырысқа бірдей тарамайды. Егер тауар зақымдалған қоймада тұрса немесе сол маршрут арқылы келсе, жеткізу кешігуі, қайта бағытталуы немесе тапсырыс жойылуы мүмкін. Егер тауар басқа қордан жөнелтілсе, сатып алушы бұл оқиғаны мүлде сезбеуі де ықтимал. Негізгі қауіп бір қойманың өртенуінде емес, мұндай шабуылдардың жүйелі сипат алуында. Қазақстан үшін бұл жағдайдың басты сабағы анық. Онлайн саудада енді «арзан ба» деген сұрақпен қатар «қайдан келеді», «кім сатады», «мәселе болса ақшаны кім қайтарады» деген сұрақ та маңызды бола бастады.