Қазақстанда банк басшылары айына 64 млн теңгеге дейін алады

Қазақстанда банк топ-менеджерлерінің біріне шаққандағы орташа сыйақы айына 64 млн теңгеге дейін жеткен. 2025 жылдың қорытындысы бойынша еліміздегі алты банктің атқарушы орган мүшелеріне төленген жиынтық сыйақы 1 млрд теңгеден асқан. Ең жоғары орташа көрсеткіш Bank RBK-де тіркелді: бір атқарушы орган мүшесіне шаққандағы жылдық сыйақы 770,1 млн теңге немесе айына шамамен 64 млн теңге, деп жазады  Sn.kz ақпарат порталы. 

Алайда бұл нақты бір басшының ай сайын алатын жалақысы емес. Көрсеткіш банктің атқарушы органына төленген жалпы соманы оның мүшелерінің санына бөлу арқылы есептелген, сондықтан нақты төлем әр басшыда әртүрлі болуы мүмкін.

Жалпы төлем көлеміне қарасақ, 2025 жылы Halyk Bank атқарушы орган мүшелеріне 4,47 млрд теңге көлемінде сыйақы төлеген. Bank RBK-де бұл сома 3,85 млрд теңгеге, ForteBank-те 1,86 млрд теңгеге жеткен. Еуразиялық банк 1,69 млрд, Home Credit Bank 1,32 млрд, Altyn Bank 1,28 млрд теңге көлеміндегі төлемді жариялаған. Осылайша алты банктің өзінде басшылыққа төленген сыйақы миллиард теңгеден асып отыр.

Бұл деректердің өзі банк секторындағы табыс пен оның кімге қалай бөлініп жатқаны туралы мәселені қайта көтереді. Банктің кәсіби менеджерге жоғары сыйақы төлеуі нарықтық экономика үшін тосын құбылыс емес. Басшының жауапкершілігі де, басқаратын активінің көлемі де үлкен. Бірақ мәселе сыйақының көлемінде ғана емес. Қоғам үшін маңызды сұрақ – банктердің жоғары табыстылығы қарапайым клиентке қандай пайда әкеліп отыр?

Қазақстандағы банк жүйесі соңғы жылдары ең табысты секторлардың біріне айналды. Банктер миллиард емес, триллион теңгемен есептелетін пайда көрсетіп келеді. Активтері мен капиталы өсіп, қаржылық жағдайы нығайған сайын топ-менеджментке төленетін сыйақының да өсуі байқалады. Finprom дерегінде көптеген қаржы институтында басшылыққа төленетін жылдық сыйақы артқаны, тек төрт банкте ғана төмендегені көрсетілген.

Алайда банктердің қаржылық жетістігінің екінші жағында қарапайым қазақстандықтың күнделікті шындығы тұр. Азамат үшін несие әлі де арзан емес. Тұтынушылық қарыз, ипотека, автонесие немесе кәсіп бастауға алынатын қаржының соңғы құны пайыздық мөлшерлемеге, комиссияларға және қарыз шартына байланысты едәуір өседі. Қарыз алушы бірнеше жыл бойы ай сайын төлем жасап отырғанда, банк жүйесінің жоғарғы менеджментіне жүздеген миллион теңгемен есептелетін орташа сыйақы төленуі қоғамда сұрақ туғызуы заңды.

Әрине, қымбат несиенің барлық жауапкершілігін банктерге артып қою дұрыс емес. Несие құнына Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесі, инфляция, депозит пен басқа қорландыру көздерінің құны, клиенттің тәуекелі, резервтер және операциялық шығындар әсер етеді. Сондықтан «банк пайдасын азайтса, ертең несие арзандайды» деген қарапайым формула жоқ. Бірақ бұл банктерге қойылатын негізгі сұрақты жоймайды: жоғары табысты қаржы жүйесінің тиімділігін тек акционер мен топ-менеджер ғана сезінуі керек пе?

Банк – қарапайым сауда компаниясы емес. Ол халықтың депозитін қабылдайды, азаматтарға және кәсіпкерлерге несие береді, төлем айналымының маңызды бөлігін жүргізеді. Яғни банк жүйесінің жұмысы бүкіл экономиканың жағдайына тікелей әсер етеді. Сондықтан банктің тиімділігі тек таза пайдамен немесе басшылықтың бонусымен өлшенбеуі тиіс. Оның тиімділігі клиентке ұсынылатын қаржының қолжетімділігі, шарттардың ашықтығы және нақты экономиканы несиелеу сапасынан да көрінуі қажет.

Бұл жерде тағы бір қайшылық бар. Банктердің табысы өскен сайын халықтың банк алдындағы қарызы да ұлғайып келеді. Әсіресе тұтынушылық несиенің кең таралуы банктер үшін тұрақты кіріс көзіне айналғанымен, халық үшін ұзақ мерзімді қаржылық жүктеме туғызады. Бір адамның бірнеше несие рәсімдеп, бір қарызын екіншісімен жабуға мәжбүр болатын жағдайлары қоғамдағы қарыз мәселесінің қаншалықты күрделі екенін көрсетеді.

Сондықтан банктердің табыстылығын бағалағанда тек «қанша пайда тапты?» деген сұрақ жеткіліксіз. «Бұл пайда қалай қалыптасты?», «банк нақты экономиканы қаншалықты қаржыландырып отыр?», «шағын және орта бизнеске ақша қаншалықты қолжетімді?», «қарапайым клиент төлейтін несие құны неге жоғары?» деген сұрақтар да қатар қойылуы керек.

Bank RBK мысалы бұл мәселені айқын көрсетеді. Қазақстан қор биржасында жарияланған аудиттелген есеп бойынша банктің 2025 жылғы таза пайдасы 64,45 млрд теңгені құрады. Бір жыл бұрын ол 55,29 млрд теңге болған. Банктің меншікті капиталы да 205,66 млрд теңгеден 246,8 млрд теңгеге дейін өскен. Яғни қаржы институтының көрсеткіштері жақсарған кезеңде атқарушы орган мүшелеріне төленген сыйақының орташа көлемі де елдегі ең жоғары деңгейге шыққан.

Бірақ бұл мәселені бір ғана Bank RBK-ге тіреп қою дұрыс болмайды. Жалпы төлем бойынша Halyk Bank 4,47 млрд теңгемен бірінші орында. Бір адамға шаққандағы орташа сыйақы Halyk Bank-те 446,5 млн теңге, Home Credit Bank-те 329,5 млн теңге, Еуразиялық банкте 241,3 млн теңге, Altyn Bank-те 212,7 млн теңге, ForteBank-те 154,7 млн теңге болған. Демек, мәселе бір қаржы институтының саясаты емес, тұтас сектордағы табыс пен сыйақы жүйесіне қатысты.

Банк басшыларының жоғары сыйақы алуы заң бұзушылық деген сөз емес. Жеке коммерциялық ұйым өз менеджментінің еңбегін қалай бағалайтынын өзі анықтайды. Бірақ банк жүйесі қоғамның ақшасымен, депозитімен және қарызымен тығыз байланысты болғандықтан, мұндай цифрлар қоғамдық талқылаудан тыс қала алмайды. Әсіресе халық қымбат несиеге шағымданып, кәсіпкерлер қолжетімді қаржы іздеп жүрген кезде миллиардтаған теңгелік сыйақылар ерекше назар аударады.

Банктер үшін рекордтық пайда – жетістік. Акционер үшін бұл жақсы нәтиже. Топ-менеджер үшін жоғары сыйақы – жұмысының бағасы болуы мүмкін. Ал клиент үшін банк жүйесінің жетістігі неден көрінуі керек? Егер ол бұрынғыдай қымбат несие алып, бірнеше жыл бойы жоғары төлем жасап жүрсе, сектордағы рекордтық табыстың қарапайым азаматқа әсері сезілмеуі мүмкін.

Сондықтан бүгінгі негізгі мәселе «банк басшысы неге 64 млн теңге алады?» деген сұрақпен шектелмейді. 64 млн теңге – қоғам назарын аудартқан бір ғана көрсеткіш. Негізгі мәселе – Қазақстандағы жоғары табысты банк жүйесінің қаржылық қуаты халық пен нақты экономика үшін қаншалықты жұмыс істеп отырғанында.

Банк капиталы өсіп, пайдасы көбейіп, менеджментке төленетін сыйақы жүздеген миллион теңгеге жеткенде, қоғам да сол тиімділіктің нәтижесін көруге құқылы. Ол нәтиже тек әдемі қаржылық есепте емес, қолжетімді қаржыда, түсінікті шартта, жауапты несиелеуде және кәсіпкерге берілетін мүмкіндік арқылы сезілуі керек. Әйтпесе банктердің рекордтық табысы мен халықтың қарыз жүктемесі қатар өскен сайын «бұл жүйе ең алдымен кім үшін тиімді?» деген сұрақ күшейе береді.