Интернеттегі діни контент: сенімді ақпаратты қалай ажыратуға болады?

Әлеуметтік желілер мен мессенджерлер діни тақырыптағы ақпараттың негізгі таралу арналарының біріне айналды. Бүгінде уағыз, діни сұрақтарға жауап, қысқа бейнеролик немесе «пәтуа» сипатындағы жазбаны бірнеше секундта табуға болады. Алайда ақпараттың қолжетімді болуы оның сенімді екенін білдірмейді. Интернеттегі діни контентті тұтынғанда дереккөзді, автордың біліктілігін және материалдың мақсатын ажырата білу маңызды, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Қазақстанда діни мазмұндағы ақпараттық материалдар заңнамамен де реттеледі. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңда діни мазмұндағы ақпараттық материалға баспа, электрондық және өзге де тасымалдағыштағы діни сипаттағы ақпарат жатқызылған. Діни әдебиеттер мен өзге де діни мазмұндағы материалдарды әзірлеу, шығару және тарату мәселелері дінтану сараптамасымен байланысты реттеледі.

Әдемі видео – сенімді дереккөз емес

Интернеттегі діни ақпаратты бағалауда ең алдымен оның кімнен шыққанына назар аудару қажет. Парақшаның жазылушысы көп болуы, видеоның миллиондаған қаралым жинауы немесе автордың діни терминдерді еркін қолдануы оның білікті маман екенін дәлелдемейді.

Сондықтан материалды оқығанда немесе көргенде бірнеше сұрақ қойған дұрыс: авторы кім, оның діни немесе дінтанулық білімі бар ма, қай ұйымның атынан сөйлеп отыр, бастапқы дереккөзге сілтеме жасалған ба және айтылған мәліметті басқа сенімді ресурстардан тексеруге бола ма?

Қазақстанның Дін істері комитеті діни мазмұндағы материалдарға арнайы сараптама жүргізеді. Мәселен, Комитеттің 2026 жылғы 14 шілдеде жаңартылған дерегінде 2025 жылдың IV тоқсанында 975 материал сараптамадан өткені, оның 107-сіне теріс қорытынды берілгені көрсетілген. Сонымен қатар 281 интернет-ресурс талданып, құқыққа қайшы сипаттағы материалдары бар 65 сілтеме анықталған.

Бұл көрсеткіш интернетте жарияланған кез келген діни материалды автоматты түрде сенімді деп қабылдауға болмайтынын аңғартады.

Күмән тудыратын контенттің белгілері қандай?

Діни тақырыптағы жалған немесе манипуляциялық ақпарат әрдайым ашық түрде радикалды ұрандардан басталмайды. Кейде ол адамның эмоциясына әсер ететін қысқа видео, «тек біз ғана ақиқатты білеміз» деген тұжырым немесе қоғамның қалған бөлігін қате жолда деп көрсету арқылы таралуы мүмкін.

Мемлекеттік органдар жариялаған түсіндірмеде деструктивті діни ағымдардың бірқатар белгілері көрсетілген. Соның ішінде адамға ресми ақпарат көздеріне жүгінуге тыйым салу, топ жетекшісіне шектен тыс бағынуды талап ету, кез келген күрделі мәселеге тым қарапайым әрі жалғыз ғана жауап ұсыну және тәуелсіз ойлауды шектеу секілді әрекеттер бар.

Демек, «басқа дін мамандарын тыңдама», «тек осы арнаға сен», «барлығы адасқан, ақиқат тек бізде» деген мазмұндағы үндеулер кездессе, ақпаратқа сын көзбен қараған жөн.

Діни мәтіннің контекстін тексеру маңызды

Интернетте Құран аяттары, хадистер немесе өзге діни мәтіндер қысқартылып, бастапқы контекстен ажыратылып берілуі мүмкін. Бір сөйлем немесе үзінді автордың алдын ала дайындаған тұжырымын дәлелдеу үшін пайдаланылуы ықтимал.

Сондықтан діни дәйексөз кездескенде оның нақты қай дереккөзден алынғанын, толық мәтінде қандай мағынада қолданылғанын және түсіндірмені кім бергенін тексеру қажет.

Мұнда тағы бір қағида маңызды: діни сенім туралы пікір мен тексерілетін фактіні ажырату керек. Теологиялық түсіндіру белгілі бір діни дәстүрге немесе мектепке байланысты болуы мүмкін. Ал «Қазақстанда мына нәрсеге заңмен тыйым салынған», «бұл ұйым ресми тіркелген» деген мәліметтер – ресми дереккөз арқылы тексерілуге тиіс фактілер.

Алгоритм сенімділікті емес, қызығушылықты өлшейді

Әлеуметтік желінің ұсыным алгоритмі пайдаланушыға ең дәл немесе ең сенімді ақпаратты міндетті түрде бірінші көрсетпейді. Сондықтан бір тақырыптағы видеоны бірнеше рет көрген адамға соған ұқсас материалдардың жиі ұсынылуы сол пікірдің ғылыми, діни немесе құқықтық тұрғыдан дұрыс екенін білдірмейді.

Осы жерде «көп адам көрді – демек рас» деген логикадан сақтанған жөн. Қаралым, лайк, пікір және репост – контенттің танымалдығының көрсеткіші ғана.

Әсіресе қорқыныш, ашу, кінә сезімін тудыратын немесе адамдарды «біз» және «олар» деп бөлуге құрылған материалды бірден бөліспей, алдымен тексеру қауіпсіз.

Сенімді ақпаратты қалай тексеруге болады?

Қарапайым тексеру алгоритмін қолдануға болады: алдымен авторды, одан кейін дереккөзді, үшінші кезекте дәйектемені, соңында сол ақпараттың басқа тәуелсіз әрі беделді дереккөздерде расталуын қарау қажет.

Қазақстандағы діни ахуал, заңнама және мемлекеттік саясат туралы мәліметті Дін істері комитетінің ресми ресурстарынан тексеруге болады. Исламға қатысты діни мәселелер бойынша Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы секілді ресми діни бірлестіктердің ресурстарына жүгінген дұрыс. Ал құқықтық мәселе көтерілсе, ақпаратты қолданыстағы заңнамамен салыстыру қажет.

Дін істері комитетінің ресми ресурстарында деструктивті діни идеялардың ықпалынан қорғану жөніндегі арнайы түсіндірмелер де жарияланған.

ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті⁠

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы⁠

Репост та жауапкершілікке әкелуі мүмкін

Діни контентті тек оқу мен оны көпшілікке тарату – екі бөлек әрекет. Сондықтан күмәнді материалды «таныстарым көрсін» деген мақсатпен бөлісуге де сақтықпен қарау керек.

Қазақстан заңнамасында діни алауыздықты қоздыруға, терроризмді насихаттауға және басқа да құқыққа қайшы контентті таратуға байланысты жауапкершілік қарастырылған. Мемлекеттік органдар интернет пен телекоммуникация желілерінде мұндай материалдарды тарату да құқықтық салдарға әкелуі мүмкін екенін ескертеді.

Бұл ретте кез келген даулы діни пікірді автоматты түрде «экстремистік» деп атауға болмайды. Материалдың құқыққа қайшы сипатын жеке әлеуметтік желі қолданушысы емес, заңда белгіленген тәртіп пен құзыретті органдар анықтайды.

Ақпараттық иммунитет – басты қорғаныс

Интернеттегі діни контенттен толық бас тарту мәселені шешпейді. Маңыздысы – ақпараттық сауаттылықты қалыптастыру.

Діни тақырып эмоцияға, адамның дүниетанымына және құндылықтарына тікелей әсер ететіндіктен, мұндай ақпаратты тексерудің талабы да жоғары болуы керек. Автордың танымалдығына емес – біліктілігіне, видеоның әсерлілігіне емес – дереккөзіне, ал үзілді-кесілді мәлімдемеге емес – оның дәлеліне назар аударған жөн.

Ең қарапайым қағида: діни мазмұндағы ақпарат күмән тудырса, оны бірден қабылдамау және таратпау, алдымен бірнеше сенімді дереккөз арқылы тексеру. Осы дағды интернеттегі манипуляциядан, жалған ақпараттан және деструктивті идеялардың ықпалынан қорғанудың маңызды тетіктерінің бірі.