Сегіз айда екінші деңгейлі банктердің пайыздық кірісі 7,02 трлн теңгеге жеткен.
Қазақстандық банктер соңғы жылдары күнделікті қызметтің көбін «тегін» ұсына бастады. Карта ашу, қосымша пайдалану, бірқатар аударым мен төлем жасау үшін клиенттен тікелей комиссия алынбайды. Сырттай қарағанда, банк қызметі арзандағандай көрінеді. Алайда 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларындағы жаңа көрсеткіштер қаржы ұйымдарының негізгі табысы комиссиядан емес, пайыздан қалыптасып отырғанын көрсетті, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Сегіз айда екінші деңгейлі банктердің пайыздық кірісі 7,02 трлн теңгеге жеткен. Бұл былтырғы сәйкес кезеңмен салыстырғанда 16,1 пайызға көп. Сол уақытта банктердің пайыздық шығысы 30,7 пайызға өсіп, 4,21 трлн теңгені құрады. Яғни депозиттер мен өзге де тартылған қаражат банктер үшін қымбаттағанымен, несие мен басқа пайыздық активтерден түсетін кіріс те жоғары деңгейде сақталды.
Пайыздық кіріс пен пайыздық шығыстың арасындағы айырма шамамен 2,81 трлн теңге болды. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 2,83 трлн теңгеге жуық еді. Демек, банктердің қаражат тарту құны күрт өскенімен, негізгі пайыздық нәтижесі іс жүзінде өзгермеген. Қаржы ұйымдары қымбат ресурстың салмағын несие бағасы мен активтердің табыстылығы арқылы теңестіре алған.
Комиссиялық операцияларда жағдай басқа. Банктердің комиссиялық кірісі бір жылда 13,2 пайызға азайып, 587,7 млрд теңгеге түсті. Комиссиялық шығыс, керісінше, 7,8 пайызға өсіп, 269,6 млрд теңгеге жеткен. Соның салдарынан таза комиссиялық нәтиже 25,5 пайызға төмендеп, 318,1 млрд теңгені құрады.
Бұл өзгеріс клиент үшін жағымды көрінуі мүмкін. Банктер аударым, төлем және карта қызметіндегі комиссияны қысқартса, азамат күнделікті операцияға аз ақша жұмсайды. Цифрлық бәсеке қаржы ұйымдарын қосымшаны ыңғайлы етуге, операцияны жылдамдатуға және бұрын ақылы болған қызметті тегін ұсынуға мәжбүрледі. Мұны банк секторындағы оң өзгеріс ретінде мойындау керек.
Бірақ «комиссия жоқ» деген сөз «банк бұл қызметтен пайда таппайды» дегенді білдірмейді. Қаржы ұйымы бір операциядан тікелей ақы алмауы мүмкін, есесіне клиенттің ақшасын депозитке тартады, оған несие, сақтандыру немесе өзге өнім ұсынады, шоттағы қалдықты ресурстық база ретінде пайдаланады. Тегін қызмет көбіне клиентті банк экожүйесінде ұстап тұратын құралға айналады.
Банктің қалыпты бизнес-моделі дәл осыған негізделеді: қаражатты бір бағамен тартып, оны жоғарырақ табыспен орналастыру. Мұнда заңсыз немесе тосын нәрсе жоқ. Салымшы депозиті үшін сыйақы алады, қарыз алушы несиені пайдаланғаны үшін пайыз төлейді, ал банк осы екі тараптың арасындағы тәуекелді басқарып, маржа табады. Мәселе сол маржаның қаншалықты ашық және әділ қалыптасатынында.
Соңғы қолжетімді дерек бойынша, 2026 жылғы шілдеде жеке тұлғалардың теңгелік мерзімді депозиттері бойынша орташа мөлшерлеме 14,7 пайыз болды. Сол айда тұтынушылық несиелердің орташа мөлшерлемесі 22,5 пайызға жетті. Екі көрсеткіштің айырмасы 7,8 пайыздық тармақ. Мұны банктің таза пайдасы деп тікелей есептеуге болмайды: аралықта резерв, операциялық шығын, капитал құны, салық және қарыздың қайтпау тәуекелі бар. Дегенмен бұл алшақтық бөлшек несиенің банк үшін маңызды табыс көзі екенін анық көрсетеді.
Әсіресе тұтынушылық қарыздың бағасы бір айда 1,5 пайыздық тармаққа көтерілгені назар аудартады. Маусымда орташа мөлшерлеме 21 пайыз болса, шілдеде 22,5 пайызға жеткен. Осы кезеңде банктердің қаражат тарту шығыны өскені рас. Бірақ банк өнімінің қымбаттауын клиент көбіне толық әрі түсінікті түсіндірмеден емес, қосымшадағы жаңа айлық төлемнен ғана байқайды.
Банктер жарнамада несие сомасын, мақұлдау жылдамдығын және ай сайынғы төлемді алдыңғы орынға шығарады. Қарыздың бүкіл мерзіміндегі артық төлемі мен отбасы бюджетіне түсетін ұзақ мерзімді салмағы көбіне ұсақ жазуда немесе шарттың ішінде қалады. Клиенттің шешіміне ең қатты әсер ететін сан – бүгін төлейтін алғашқы жарна немесе келесі айдағы төлем. Ал банк үшін маңызды сан – бірнеше жыл ішінде түсетін толық пайыздық кіріс.
Сондықтан қаржы өнімінің ашықтығын тек жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін көрсету талабымен шектеуге болмайды. Клиент шартқа қол қоярдың алдында үш соманы бірден көруі керек: қолына алатын ақшасы, барлық кезеңде қайтаратын толық сомасы және соның ішіндегі артық төлем. Бұл дерек бірнеше бет құжаттың арасынан ізделмей, несие мақұлданған экранда анық көрсетілуі тиіс.
Банк клиенттің қаржылық сауаты төмен болуы мүмкін екенін біледі. Қосымшадағы әр батырманың түсі мен орналасуына дейін зерттейтін қаржы ұйымдары адамның күрделі пайыздық есепті түсінуін өз еркіне қалдырмауы керек. Егер несие рәсімдеу үш минутқа дейін қысқарса, оның нақты құнын түсіндіру де соншалықты қарапайым болуы қажет.
Жаңа статистика банктердің комиссиядан түсетін табысы азайғанын көрсетеді. Бірақ бұл шығын толықтай клиент пайдасына жасалған жеңілдік деп қабылданбауға тиіс. Комиссиялық кіріс төмендеген кезде банктер табысты пайыздық өнімдер, серіктестік сатылымдар және бір клиентке бірнеше қызмет ұсыну арқылы сақтай алады. Сондықтан азамат үшін жеке аударымның тегін болуы жалпы банк қызметінің арзандағанын әлі дәлелдемейді.
Мәселен, карта ұстау ақысыз болуы мүмкін, бірақ сол карта арқылы алынған кредит лимиті қымбатқа түседі. Аударымға комиссия алынбауы мүмкін, алайда клиент депозит мөлшерлемесі мен несие құнының арасындағы елеулі айырманы жанама түрде төлейді. Банк қосымшасы тегін болғанымен, оның ішіндегі қаржы өнімдері банкке тұрақты табыс әкеледі.
Бұл жерде барлық банкті бірдей бағалау да дұрыс емес. Нарықтағы өнімдердің шарты, тәуекел саясаты және қызмет көрсету құны әртүрлі. Кейбір банктер комиссияны шынымен азайтып, бәсекені күшейтті. Енді біреулері тегін базалық қызметтің есесін қымбат несие, ақылы қосымша өнім немесе шектеулі жеңілдік арқылы толтыруы мүмкін. Сондықтан сектордың орташа көрсеткіші нақты клиенттің шартын алмастыра алмайды.
Банктердің сегіз айдағы таза пайдасы 1,61 трлн теңгені құрады. Бұл бір жыл бұрынғыдан 13,6 пайызға немесе шамамен 254 млрд теңгеге аз. Табыстың төмендеуіне пайыздық шығыстың тез өсуі, комиссиялық нәтиженің нашарлауы және резервтерге жұмсалған қаражаттың көбеюі әсер еткен.
Пайданың азаюын елемеу әділ болмайды. Банк үшін депозитке жоғары сыйақы төлеу, технологияны жаңарту, алаяқтықпен күресу және проблемалық қарызға резерв қалыптастыру нақты шығын әкеледі. Таза табыстың төмендеуі секторға қысым күшейгенін көрсетеді. Бірақ 1,61 трлн теңге пайда тапқан жүйені қиын жағдайда қалды деу де шындыққа сәйкес келмейді.
Тамыз айының өзінде банктер шамамен 213 млрд теңге таза пайда тапты. Яғни сектор шығыны кірісінен асып кеткен жоқ, тек былтырғы өте жоғары табыстылық деңгейінен төмендеді. Пайда азайды деген жаңалық банктерге клиенттің есебінен жаңа төлем енгізуге немесе несие құнын түсіндіру жауапкершілігін әлсіретуге сылтау болмауы керек.
Банк табысы қоғам үшін теріс құбылыс емес. Пайдасы бар банк капиталын толықтырады, шығынды өз есебінен жабады және салымшы алдындағы міндеттемесін орындайды. Тұрақсыз, шығынға батқан банк бүкіл экономикаға қауіп төндіреді. Сондықтан мәселе «банк неге пайда табады?» деген қарабайыр сұрақта емес. Негізгі мәселе – сол пайда қандай өнімнен, қандай бағамен және клиентке қаншалықты ашық шартпен түсіп отыр.
Қаржы ұйымдары цифрлық қызметті ыңғайлы еткені үшін мақтауға лайық. Бірақ ыңғайлылық клиенттің таңдауын әлсіретпеуі керек. Бір рет басылған батырма адамның бірнеше жылдық міндеттемесіне айналса, банк жылдамдықпен бірге жауапкершілікті де арттыруға тиіс. Несие беру оңайлаған сайын оның салдарын түсіндіру талабы күшеюі керек.
Бәсекенің сапасы да «кім көбірек кешбэк береді?» деген жарыспен өлшенбеуі қажет. Нағыз бәсеке несие құнының төмендеуінен, шарттың түсініктілігінен, депозит пен қарыз мөлшерлемесінің әділ арақатынасынан және клиентке қажет емес өнімнің тықпаланбауынан көрінеді. Әйтпесе банк сыйақы мен тегін аударымды жарнамалап, негізгі табысын қымбат қарыздан алатын модель өзгеріссіз қалады.
Реттеуші үшін де жаңа деректің маңызы бар. Комиссия азайған кезде бақылау тек тарифтер тізіміне емес, банктің бүкіл өнім құрылымына бағытталуы керек. Клиент бір қызметтен үнемдеген ақшасын екінші өнімнің жоғары пайызы арқылы артық төлеп жатса, формалды түрде комиссияның төмендеуі тұтынушы құқығын толық қорғамайды.
Банк ұсынатын жеңілдіктің мерзімі, қолданылу шарты және одан кейінгі тарифі де анық жазылуға тиіс. «Нөл пайыз», «тегін», «комиссиясыз» деген сөздер шартты сипатта болса, сол шарт жарнаманың өзінде көрінуі керек. Клиентті қызықтыратын уәде ірі қаріппен, ал банкті қорғайтын ескерту ұсақ қаріппен берілуі әділ сауда қағидасына қайшы.
Сегіз айдың қорытындысы банк бизнесінің қай арнаға ауысқанын аңғартады. Таза комиссиялық нәтиже 318,1 млрд теңгеге дейін азайды, ал пайыздық кіріс 7,02 трлн теңгеге жетті. Демек, банктер үшін негізгі құндылық жеке операциядан алынатын комиссияда емес, клиентпен ұзақ қаржылық қатынас орнатуда жатыр.
Клиент осы қатынаста әлсіз тарап болып қалмауы керек. Банк оның табысы, шығысы, қарызы мен төлем тәртібі туралы егжей-тегжейлі мәліметке ие. Ал азамат банктің өзіне ұсынып отырған өнімнен қанша пайда табатынын білмейді және күрделі шартты толық салыстыра алмайды. Ақпараттағы осы теңсіздік қаржы ұйымына ерекше жауапкершілік жүктейді.
Банктерге қойылатын талап қарапайым: қызметтің бір бөлігін тегін ұсынса, оны жасырын немесе түсініксіз төлеммен қайтармауы керек; несие қымбаттаса, себебін ашық түсіндіруі қажет; пайда тапса, оны клиенттің қаржылық әлсіздігін пайдаланбай қалыптастыруға тиіс. Технологиялық артықшылық тек сатуды жылдамдатуға емес, шартты түсіндіруге де жұмыс істеуі керек.
7,02 трлн теңге пайыздық кіріс пен 1,61 трлн теңге таза пайда банк жүйесінің табыс табу қабілеті әлі де жоғары екенін көрсетеді. Комиссиялық түсімнің азаюы клиентке пайдалы үрдіс болуы мүмкін. Бірақ қаржы қызметінің шын бағасы бір аударымның тарифімен өлшенбейді. Ол депозитке төленген сыйақыдан, несиеге есептелген пайыздан және клиенттің соңында қанша ақша қайтарғанынан көрінеді.
Сондықтан бүгінгі басты сұрақ банктердің комиссиясы неге азайды дегенде емес. Негізгі сұрақ – «тегін» қызмет көбейген сайын банк өнімдерінің жалпы құны шынымен төмендеп жатыр ма? Егер жауапты тек жарнама емес, клиент төлеген нақты сома берсе, банктердің ашықтығы да сол сомадан басталуы тиіс.