Онкоскрининг шынымен нәтиже бермей ме?

Қазақстанда «онкоскрининг бар, оған ақша бөлінеді, бірақ адамдар бәрібір қатерлі ісіктен көз жұмады» деген пікір жиі айтылады. Бұл сөздің астарында түсінікті күдік бар. Адамдар емханада тексеріс өтетінін біледі, мемлекет профилактика туралы айтады, бірақ айналасында қатерлі ісікке шалдыққан немесе кеш анықталған танысын көрсе, «онда скринингтің пайдасы қандай» деген сұрақ туады. Алайда ресми статистика бұл күдікті сол күйінде растамайды. Денсаулық сақтау министрлігінің 2026 жылы жариялаған дерегіне қарағанда, Қазақстанда қатерлі ісіктен болатын өлім соңғы бес жылда 20 пайызға төмендеп, 100 мың тұрғынға шаққанда 61 жағдайға дейін түскен, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Демек әңгімені «скрининг мүлде жұмыс істемейді» деп бастау дұрыс емес. Дұрыс сұрақ басқа. Неге скринингтің әсері халық күткендей тез әрі анық көрінбейді? Неге тексеріс бар болса да, қатерлі ісік кеш анықталады? Неге бір адам уақытында емделіп кетеді, ал екінші адам дәрігерге тым кеш барады? Бұл сұрақтарға жауап беру үшін скринингтің не екенін, оның қай ауруға арналғанын және қай жерде әлсіздік пайда болатынын түсіну қажет.

Скринингтің бір қызық парадоксы бар. Ол жақсы ұйымдастырылған сайын алғашқы кезеңде қатерлі ісік көбейіп кеткендей көрінуі мүмкін. Себебі бұрын білінбей жүрген ісіктер жүйеге ертерек түседі. 2025 жылы Қазақстанда қатерлі ісіктің 42 мыңнан астам жаңа жағдайы тіркелді. Бұл бес жылдық орташа көрсеткіштен 7,8 пайыз жоғары. Министрлік бұл өсімді анықтаудың жақсаруымен байланыстырады. Яғни жаңа диагноз санының артуы халық кенеттен көбірек ауыра бастады деген сөз емес. Кей жағдайда бұл медицинаның бұрын байқалмай келген ауруды ертерек көре бастағанын білдіреді.

Қазір елде 246 205 онкологиялық пациент динамикалық бақылауда тұр. Олардың 55 пайыздан астамы еңбекке қабілетті жастағы азаматтар. Бұл өте маңызды дерек. Қатерлі ісік тек зейнет жасындағы адамдардың мәселесі емес. Ол жұмыс істеп жүрген, бала асырап отырған, несие төлеп жүрген, қоғамның белсенді бөлігін де қамтиды. Сондықтан ерте анықтау тек медицина үшін емес, экономика мен отбасы тұрақтылығы үшін де маңызды. Бір адамның дер кезінде емделуі оның өмірін ғана емес, тұтас отбасының әлеуметтік күйзелісін де азайтады.

Бірақ скринингтен бәрін күтудің өзі қате. Скрининг толық медициналық тексеру емес. Ол адам ағзасындағы барлық қатерлі ісікті тауып беретін әмбебап сүзгі емес. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы популяциялық скринингті дәлелі бар бірнеше бағытқа ұсынады. Еуропалық онкологиялық кодексте ұйымдасқан скрининг бағдарламаларына ішек обыры, сүт безі обыры және жатыр мойны обыры бойынша қатысу ұсынылады. Себебі дәл осы бағыттарда ерте анықтаудың өмір сақтайтын әсері жеткілікті дәлелденген және пайдасы ықтимал зияннан басым.

Қазақстандағы ұлттық скрининг жүйесі де осы логикаға жақын құрылған. Сүт безі обыры бойынша 40-76 жастағы әйелдер маммографиядан өтеді. Жатыр мойны обыры бойынша 30-74 жастағы әйелдер цитологиялық тест тапсырады. Колоректалдық қатерлі ісік бойынша 50-76 жастағы ерлер мен әйелдер жасырын қанға тест арқылы тексеріледі. Жаңартылған тәртіп бойынша онкоскринингтер сақтандыру мәртебесіне қарамастан тегін медициналық көмек пакетіне енгізіліп, бұрын МӘМС мәртебесіне байланысты кедергіге тап болуы мүмкін адамдар үшін де қолжетімді бола бастады.

Бұл үлкен қадам. Өйткені адамның сақтандырылған немесе сақтандырылмаған мәртебесі профилактикалық тексеруге тосқауыл болмауы керек. Бірақ заң жүзіндегі қолжетімділік пен нақты нәтиже бірдей емес. Адам тізімде тұрса да, емханаға бармауы мүмкін. Барса да, тест сапасыз жасалуы мүмкін. Күмәнді нәтиже шықса, қосымша тексеріске уақытында жетпеуі мүмкін. Биопсия кешігуі мүмкін. Диагноз расталғаннан кейін ем кезегі ұзақ болуы мүмкін. Скринингтің шынайы әсері осы тізбектің әр буыны дұрыс жұмыс істегенде ғана көрінеді.

Мұны қарапайым мысалмен түсіндіруге болады. Бір емхана мың адамды скринингпен қамтыды делік. Есепте бұл жақсы көрсеткіш болып көрінеді. Бірақ сол мың адамның ішінде 50 адамнан күмәнді белгі табылып, оның 15-і қосымша тексеріске бармаса, тағы бірнешеуінің диагнозы кеш расталса, ем уақытында басталмаса, скринингтің бастапқы мақсаты әлсірейді. Сондықтан сапаны тек «қанша адам тексерілді» деген санмен өлшеу жеткіліксіз. Негізгі өлшем күмәнді нәтижеден кейін адам емге қанша уақытта жетті деген сұрақта.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ерте диагностика мен скринингті бөлек ұғым ретінде қарайды. Скрининг өзін сау сезінетін, еш белгісі жоқ адамдарға жасалады. Ал ерте диагностика белгілі бір белгі пайда болған адамның дәрігерге тез жетуі, дұрыс маманға бағытталуы, диагноздың кешікпей қойылуы және емнің басталуы дегенді білдіреді. Қазақстанда ұлттық скрининг үш негізгі қатерлі ісікке бағытталған. Ал өкпе, асқазан, бауыр, ұйқыбез және басқа да қатерлі ісіктер бұл үш бағдарлама арқылы автоматты түрде анықталмайды. Сондықтан «скринингтен өттім, демек менде қатерлі ісік жоқ» деген түсінік қауіпті.

Өкпе обыры бойынша бұл бағыт енді кеңейе бастауы мүмкін. Денсаулық сақтау министрлігі 2026 жылдан бастап төмен дозалы компьютерлік томография және жасанды интеллект қолданылатын өкпе обыры скринингінің пилоттық жобасы басталатынын хабарлады. Бірақ пилоттық жоба дегеніміз бүкіл елде бірден тұрақты бағдарлама іске қосылды деген сөз емес. Алдымен оның нақты кімге тиімді екені, қанша шығын қажет ететіні, жалған оң нәтижелердің қаншалық жиі болатыны, қандай жастағы және қандай тәуекел тобындағы адамдарға қолдану керек екені бағалануы тиіс.

Скринингтің нәтижесі бір жылда көріне қоймайды. Бүгін I сатыда анықталған науқас бес жылдан кейін өмір сүру статистикасына әсер етеді. Бүгін кеш анықталмаған ісік бірнеше жылдан кейін өлім көрсеткішін төмендетуге көмектеседі. Сондықтан скринингті бір жылдағы жаңа диагноз санына қарап бағалау қате. Алғашқы кезде диагноз көбейгендей болады, кейін саты құрылымы өзгереді, одан соң бес жылдық өмір сүру көрсеткіші жақсарады, ең соңында нақты өлім динамикасы байқалады. Онкологиядағы нәтиже ұзақ уақытпен өлшенеді.

Сонымен қатар скрининг мінсіз құрал емес. Ол жалған оң нәтиже беруі мүмкін. Мұндай жағдайда адамда қатерлі ісік болмауы мүмкін, бірақ ол қосымша тексерістен өтіп, уайымдайды, кейде қажетсіз медициналық араласуға ұшырайды. Жалған теріс нәтиже де болады. Мұндайда адамда ауру бар, бірақ тест оны байқамауы мүмкін. Кей жағдайда өмір бойы қауіп тудырмауы мүмкін өзгеріс табылып, артық диагностика мен артық ем жасалуы ықтимал. Сондықтан жақсы скрининг бәрін тексеру емес, пайдасы дәлелденген топты дұрыс таңдап, тексеруді сапалы өткізу.

Қазақстанда соңғы жылдары тек скринингке ғана емес, емдеу инфрақұрылымына да ақша бөлініп жатыр. Министрлік онкологиялық қызметке 30,4 млрд теңге бағытталғанын, алты жаңа желілік үдеткіш іске қосылғанын, сәулелік терапиямен қамту 61 пайызға жеткенін хабарлады. Қызылорда мен Ақтауда PET/CT орталықтары ашылды. Асқазан-ішек жолы ісіктерін ерте анықтауға арналған 19 сараптамалық эндоскопия орталығы құрылды. Таргеттік және иммундық онкологиялық дәрілердің жеті атауына қолжетімділік кеңейгені айтылды. Бұл деректер қатерлі ісікпен күрес тек тест тапсырумен шектелмейтінін көрсетеді.

Скрининг тізбектің басы ғана. Одан кейін нақты диагноз, морфологиялық растау, КТ немесе МРТ, операция, химиотерапия, сәулелік терапия, таргеттік ем, иммундық ем және ұзақ бақылау бар. Осы тізбектің бір жері әлсіз болса, скринингтің пайдасы азаяды. Мысалы, ісік ерте табылды, бірақ операция кезегі ұзақ, сәулелік аппарат жетіспейді немесе дәрі уақытында берілмейді делік. Онда ерте анықтаудың артықшылығы толық пайдаланылмайды. Сондықтан онкоскринингтің сапасын емге дейінгі бүкіл жол арқылы бағалау керек.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы онкоскрининг нәтиже бермейді деу әділетсіз. Ресми деректер өлім көрсеткішінің соңғы бес жылда төмендегенін, бес жылдан ұзақ өмір сүріп жүрген науқастар үлесінің артқанын және анықтау мүмкіндігінің жақсарғанын көрсетеді. Бірақ скрининг мінсіз жұмыс істеп тұр деу де асығыстық. Ерте анықтау көрсеткіші әлі де өсуді қажет етеді. Ұлттық скрининг барлық қатерлі ісікті қамтымайды. Ең бастысы, күмәнді нәтиже шыққан адамды тез диагностикаға және уақтылы емге жеткізу жүйесі мықты болуы керек.

Дұрыс сұрақ «скрининг керек пе?» емес. Дұрыс сұрақ – скринингтен кейінгі жол қаншалық қысқа, түсінікті және сапалы? Адам шақырылды ма, барды ма, тест дұрыс жасалды ма, күмәнді нәтиже жоғалып кетпеді ме, диагноз қанша күнде расталды, ем қанша уақытта басталды, бес жылдан кейін науқастың жағдайы қандай болды. Нағыз нәтиже осы жерде көрінеді. Скринингтің мақсаты қатерлі ісікті нөлге түсіру емес. Оның мақсаты – ауруды тым кеш емес, емдеуге мүмкіндік бар кезде ұстау. Қазақстандағы онкологиямен күрестің келесі сапалық кезеңі дәл осы тізбекті күшейтуге байланысты.