Иркутскідегі оба күдігі Қазақстанға қандай сабақ береді?

Әлеуметтік желіде обаға қарсы ғылыми-зерттеу институтында жұмыс істеген зертхана қызметкері белгісіз пневмониядан қайтыс болғаны, бұл жағдай өкпелік оба болуы мүмкін екені туралы ақпарат тарады. Одан кейін Ресей билігі бірқатар байланыста болған адамдарды бақылауға алып, аурухана мен зертхана маңында шектеу шаралары енгізілгені айтылды. Осындай жағдайда Қазақстанда да заңды сұрақ туды. Иркутскідегі күдік шын болса, Қазақстан дайын ба, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Алдымен ең маңызды нәрсені нақтылап алу керек. Қазіргі ресми мәлімет бойынша Иркутск облысында оба оқиғасы тіркелді деп расталған жоқ. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына Ресей тарапы зертхана қызметкерінің өлімін растағанымен, Иркутск облысында оба дерегі тіркелмегенін хабарлаған. Байланыста болған адамдарға жүргізілген зертханалық тексерістерден аса қауіпті патогендер анықталмағаны да айтылды. Сондықтан бұл оқиғаны «Ресейде оба басталды» деп жариялау дұрыс емес. Дұрысы – белгісіз пневмониядан болған өлімге байланысты санитариялық органдар сақтық шарасын күшейтті деу.

Дегенмен күдік неге сонша резонанс тудырды? Себебі әңгіме кәдімгі ауруханадағы белгісіз пневмония туралы ғана емес, обаға қарсы институт қызметкері туралы болып отыр. Мұндай мекемелер аса қауіпті қоздырғыштармен, табиғи ошақтарды бақылаумен, зертханалық қауіпсіздікпен байланысты. Сондықтан әлемдік денсаулық сақтау жүйесі мұндай хабарға әрдайым сергек қарайды. COVID-19 пандемиясынан кейін белгісіз себептен болған ауыр пневмонияға қатысты кез келген оқиға халықаралық назарға тез ілігеді. Бұл үрей емес, сақтық логикасы.

Иркутск оқиғасында әзірге екі нәрсе қатар тұр. Біріншісі – ресми түрде оба расталған жоқ. Екіншісі – өлімнің нақты себебі толық түсіндіріліп біткен жоқ. WHO да бастапқы ақпарат толық емес екенін, Ресейден қосымша мәлімет сұрағанын хабарлады. Бұл жағдайда ең дұрыс ұстаным – қауесетті көбейтпей, бірақ бақылауды әлсіретпеу. Қоғамға «ештеңе болған жоқ» деп жайбарақат айту да, «індет басталды» деп дүрліктіру де дұрыс емес. Эпидемиологияда күдік расталмайынша диагноз емес, бірақ күдік тексерілмейінше қауіп те толық жоққа шығарылмайды.

Қазақстанның реакциясы осы аралық логикаға сай болды. Денсаулық сақтау министрлігі Ресей Федерациясының Иркутск облысындағы аса қауіпті инфекцияға күдік келтірілген жағдайды бақылауда ұстап отырғанын хабарлады. Мемлекеттік шекарадағы өткізу пункттерінде санитариялық-карантиндік бақылау жүргізіліп жатқаны айтылды. Министрлік шекарадан өткен адамдар арасында жоғары температурамен немесе аса қауіпті инфекция белгілерімен анықталған науқастар жоқ екенін мәлімдеді. Яғни Қазақстан шекараны жауып, төтенше режим жариялаған жоқ, бірақ бақылауды күшейтті.

Бұл қаншалық жеткілікті? Қысқа мерзімді тәуекел тұрғысынан, қазіргі дерек бойынша қауіп төмен. Иркутскідегі жағдай расталған оба ошағына айналған жоқ. Қазақстанмен тікелей жаппай эпидемиологиялық байланыс туралы дерек жоқ. Шекарада күдікті науқастар анықталмаған. Бірақ дайындық деген тек сырттан келетін қауіпке жауап беру емес. Қазақстан үшін оба тақырыбы бөтен емес. Ел аумағында табиғи оба ошақтары бар. Денсаулық сақтау жүйесінде обаға қарсы станциялар, табиғи ошақтарды бақылау, дератизация, дезинсекция, эпизоотологиялық мониторинг сияқты арнайы жұмыстар жүргізіледі.

Міне, осы жерде Қазақстанның артықшылығы да, жауапкершілігі де көрінеді. Кей елдер үшін оба тек тарихтағы «қара өлім» сияқты елестейді. Ал Қазақстан үшін ол табиғатта сақталуы мүмкін зооноздық инфекция. Қоздырғыш ұсақ кеміргіштер мен бүргелер арқылы табиғи айналымда болады. Кей өңірлерде суыр, саршұнақ, тышқан тәрізді кеміргіштер, құмтышқандар, егеуқұйрықтар және олардағы бүргелер эпидемиологиялық маңызға ие. Сондықтан Қазақстан обаға қарсы қызметті тек сыртқы шекара үшін емес, ішкі табиғи ошақтар үшін де ұстап отыр.

Обаның қауіптілігі неде? Бұл ауруды Yersinia pestis бактериясы қоздырады. Адамға көбіне инфекция жұқтырған бүргенің шағуы, ауру жануар тінімен тікелей байланыс немесе өкпелік оба кезінде ауа-тамшы жолы арқылы жұғуы мүмкін. WHO дерегінше, инкубациялық кезең әдетте 1-7 күн аралығында. Ең жиі түрі – бубонды оба. Ол лимфа түйіндерінің ауырсынуымен және қабынуымен сипатталады. Ал өкпелік оба сирек кездеседі, бірақ ең қауіпті түр саналады. Дер кезінде емделмесе, ол өте жылдам ауырлап, өлімге әкелуі мүмкін.

Дегенмен бүгінгі оба орта ғасырдағыдай бақылаусыз апат емес. WHO обаның антибиотиктермен емделетінін, ерте диагностика мен уақытылы ем өмірді сақтайтынын айтады. Бұл жерде шешуші нәрсе - уақыт. Күдік туған сәттен бастап науқасты оқшаулау, байланыста болған адамдарды анықтау, зертханалық диагностика жасау, антибиотиктік емді кешіктірмеу және медицина қызметкерлерін қорғау қажет. Яғни дайындықтың өлшемі тек дәрі бар-жоғында емес, жүйенің жылдам әрекет ете алуында.

Қазақстанның дайындық деңгейін бағалағанда бірнеше буынды қатар қарау керек. Бірінші буын – шекаралық бақылау. Иркутск оқиғасынан кейін санитариялық-карантиндік пункттерде бақылаудың күшеюі дұрыс. Бірақ шекарадағы тепловизор барлық ауруды ұстап қалады деп ойлау қате. Инкубациялық кезеңде адамда қызу болмауы мүмкін. Сондықтан шекаралық бақылау маңызды, бірақ жалғыз қорғаныс емес.

Екінші буын – алғашқы медициналық көмек. Егер адам сапардан кейін дене қызуы көтеріліп, жөтел, әлсіздік, лимфа түйіндерінің ауырсынуы немесе ауыр тыныс белгілерімен келсе, дәрігер қауіпті инфекцияны жоққа шығаруға тиіс. Мұнда клиникалық қырағылық маңызды. Кез келген пневмонияны оба деп қарау керек емес, бірақ эпидемиологиялық анамнез сұралуы қажет. Науқас қайдан келді, жануарлармен байланыс болды ма, кеміргіштер көп аймақта болды ма, ұқсас белгілері бар адамдармен қатынаста болды ма. Осындай қарапайым сұрақтар диагноз жолын қысқартады.

Үшінші буын – зертхана қауіпсіздігі. Иркутск оқиғасы зертханалардағы биологиялық қауіпсіздіктің маңызын еске салды. Аса қауіпті патогенмен жұмыс істейтін мекемеде әр қадам жазбаша регламентпен, қорғаныс құралымен, оқшаулау тәртібімен және апат кезіндегі жоспармен бекітілуі керек. Зертханалық қызметкердің қауіпсіздігі - тек сол адамның мәселесі емес, бүкіл қоғамдық денсаулық қауіпсіздігінің бір бөлігі. Қазақстандағы обаға қарсы мекемелер үшін де тұрақты аудит, персонал дайындығы және төтенше жаттығулар маңызды.

Төртінші буын – ақпарат саясаты. Мұндай жағдайда халыққа ресми, қысқа әрі түсінікті ақпарат дер кезінде жетуі керек. Ақпарат кешіксе, бос орынды қауесет толтырады. Әлеуметтік желіде «оба тарады», «шекара жабылады», «дәрі жетіспейді» деген хабарлар тез тарайды. Оның бір бөлігі шындыққа жанаспайды, бірақ қорқыныш туғызады. Сондықтан министрлік тек «жағдай бақылауда» деумен шектелмей, қандай қауіп бар, қандай қауіп жоқ, кімге дәрігерге қаралу керек, қандай белгілерге назар аудару қажет екенін қарапайым тілмен түсіндіруі тиіс.

Қазақстан дайын ба деген сұраққа қысқа жауап былай. Қазіргі Иркутск оқиғасы бойынша Қазақстанға тікелей жоғары қауіп бар деп айтуға негіз жоқ. Расталған оба дерегі жоқ, байланыста болған адамдардан қауіпті патоген анықталмаған, Қазақстан шекарасында күдікті науқастар тіркелмеген. Бірақ ұзақ мерзімді дайындық тұрғысынан бұл оқиға маңызды ескерту. Өйткені Қазақстанда табиғи оба ошақтары бар, ал аймақтағы көші-қон, жол қатынасы, жүк тасымалы және зертханалық қауіпсіздік мәселелері үнемі назарда болуы керек.

Ең дұрыс қорытынды – дүрлікпеу, бірақ дайындықты тексеру. Оба туралы әрбір хабарды үрейге айналдыру қоғамға зиян. Бірақ оны «бұл бізге қатысы жоқ» деп елемеу де дұрыс емес. Қазақстанның санитариялық жүйесінде тәжірибе бар, арнайы обаға қарсы құрылымдар бар, шекаралық бақылау іске қосылған. Ендігі міндет – осы жүйенің қағаздағы емес, нақты жұмыс қабілетін үнемі тексеру. Ауру расталмаған Иркутск оқиғасының өзі бір нәрсені көрсетті. Қазіргі әлемде бір зертханадағы белгісіз пневмония бірнеше күннің ішінде көрші елдердің денсаулық сақтау жүйесіне сынақ бола алады. Сондықтан Қазақстанның ең мықты қорғанысы – жабық шекара емес, ерте анықтайтын, ашық ақпарат беретін және жылдам әрекет ететін эпидемиологиялық жүйе.