19.11.2026, 10:30

Ақпараттық қауіпсіздік комитетіне тексеру: Қазақстандықтардың деректері үшін кім жауап береді?

Фото: ЖИ

 

 

Біреудің жеке сәйкестендіру нөмірі, телефон нөмірі немесе үйінің мекенжайы интернетке тарап кетсе, оны қайта құпия ету қиын, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы. 

Мұндай мәлімет алаяқтың қолына түссе, жалған қоңырау шалып, адамды алдауға пайдаланылуы мүмкін. Қазақстанда азаматтардың дерегін қорғауға міндетті мемлекеттік органның өзі тексеріліп жатыр. Бұл жағдай бір ғана мекеменің жұмысына қатысты емес. Ол мемлекетке және цифрлық қызмет көрсететін компанияларға сенімнің қандай негізге сүйенуі керектігін көрсетеді.

12 қарашада Бас прокурор Берік Асылов Құрылтай депутаты Ләззат Жылқыбаеваның сауалына жазбаша жауап берді. Онда Бас прокуратура Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігіне қарасты Ақпараттық қауіпсіздік комитетінің қызметін кешенді тексеріп жатқаны айтылған. Депутат сауалы 14 қазанда жолданған. Прокурорлар дербес деректерді жинау, сақтау және беру заңға қаншалық сәйкес келетінін, азаматтардың құқығын қорғау үшін қабылданған шаралардың жеткіліктілігін зерделемек. Әзірге қорытынды жарияланған жоқ.

Мұнда екі бөлек тексеру бар. Біріншісінде прокуратура деректерді қорғауды қадағалайтын комитеттің өз жұмысын бағалайды. Екіншісінде комитетке үш оқиға бойынша тексеру жүргізу талабы жолданған. Олар «Яндекс» сервистеріндегі ақау, Қызылорда облысының Шиелі ауданындағы білім беру мекемелері қызметкерлерінің және Семей мектептері қызметкерлері мен оқушыларының жеке мәліметтерінің ашық жариялануы. Сондықтан комитетті тексеру туралы хабарды оның қызметкерлері деректерді ұрлады деген айыптаумен шатастыруға болмайды.

Қоғам назарын аударған жайттардың бірі 11 қазанда «Яндекс» қызметтерінің істен шығуы болды. Такси мен жеткізу қызметін пайдаланушылар қолайсыздық көрді. Депутат азаматтардың телефон нөмірі, мекенжайы, жүріп-тұру бағыты және төлем мәліметтері қайда өңделетінін анықтауды сұрады. Компания ақауды Қазақстаннан тыс орналасқан инфрақұрылыммен байланыстырған. Алайда техникалық үзіліс дербес деректер міндетті түрде тарап кетті деген дәлел емес. Тексеру осы екі мәселенің ара-жігін ашуы тиіс.

Екінші мәселе әлдеқайда нақты. Депутаттық сауалға қатысты жарияланған ақпаратта Шиелі ауданындағы жеті білім беру ұйымы мемлекеттік сатып алу порталына 529 қызметкер туралы мәлімет орналастырғаны көрсетілген. Семейде ашық қолжетімді болған ақпараттың ішінде 344 кәмелетке толмаған баланың дерегі бары айтылды. Бұл сандар тексеруге негіз болған хабарлардан алынған, олардың нақты құрамы мен заң бұзушылық сипатын уәкілетті органдар анықтауы керек. Бірақ мәселенің өзі маңызды. Құпия ақпарат кейде хакерлік шабуылсыз-ақ жариялануы мүмкін.

Мұндай мәліметтің тарауы қарапайым қолайсыздықпен шектелмеуі мүмкін. Алаяқ адамның аты-жөнін, мекенжайын немесе қызмет орнын білгенде өзін банк маманы не мемлекеттік қызметкер ретінде таныстыруы оңайлайды. Бірнеше дерек біріктірілсе, жалған хабар сенімді көрінуі мүмкін. Бірақ аты-жөн мен телефон нөмірінің ашық қалуы адамның атына міндетті түрде несие рәсімделді деген сөз емес. Әр оқиғаның салдарын жеке анықтау қажет. Осы себепті ақпарат таралғанын білген мекеме азаматқа қауіптің мәнін түсіндіріп, қандай сақтық жасауы керектігін нақты жеткізуге тиіс.

Мемлекеттік сатып алудың құжаттарында мердігердің тәжірибесі немесе қызметтің құны көрсетілуі заңды. Бірақ қандай жағдайда қызметкердің жеке сәйкестендіру нөмірін, мекенжайын немесе оқушының дерегін көпшілікке шығару қажет? Егер құжаттың мақсаты үшін адамның толық мәліметі керек болмаса, оны жасыруға немесе жарияланатын нұсқадан алып тастауға болады. Осындай қарапайым сүзгінің болмауы үлкен тәуекел туғызады. Әсіресе баланың дерегі үшін мектеп басшылығы мен ақпаратты жариялаған жауапты адамдардың міндеті бөлек бағалануға тиіс.

Ақпараттық қауіпсіздік комитеті кімге қарайтынын да нақтылау керек. Ол Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің емес, Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің ведомствосы. Комитет заң талаптарының орындалуын қадағалайды, шағымдарды қарайды, тексеру жүргізіп, анықталған құқық бұзушылықтар бойынша тиісті шара қолданады. Бірақ барлық мемлекеттік және жекеменшік ұйымның дерегі бір ғана комитеттің серверінде сақталмайды. Мәлімет жинаған банк, мектеп, емхана немесе интернет қызметінің өзі оны заңды түрде өңдеуге әрі қорғауға жауапты.

Жауапкершіліктің бірнеше деңгейі осыдан туындайды. Деректі сақтайтын ұйым қажетсіз ақпарат жинамауға, қолжетімділікті шектеуге және қызметкерлерін оқытуға міндетті. Оның басшысы қауіпсіздік талаптарының орындалуын ұйымдастырады. Реттеуші мекемелердің заңды қаншалық сақтайтынын қадағалайды. Прокуратура бақылаудың заңдылығын тексереді, ал қылмыстық әрекетке күдік болса, құзыретті тергеу органдары іске араласады. Сондықтан кез келген дерек таралған сайын бірден комитет басшысын кінәлі жариялау да, барлық жауапкершілікті қатардағы мұғалімге жүктеу де негізсіз.

Қазақстандағы мәселе бір күзде басталған жоқ. 2025 жылғы маусымда шамамен 16 миллион азаматқа қатысты мәліметтің интернетте тарағаны белгілі болды. Кейін билік жарияланған ақпараттың ескі кезеңдерге жататынын айтып, дерек шыққан жерді анықтауға кірісті. Ұлттық қауіпсіздік комитеті 2026 жылғы сәуірде осы оқиға бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру жалғасып жатқанын мәлімдеді. Ең бастысы, үлкен деректер жиынының жария болуы оның міндетті түрде бір мемлекеттік базадан ұрланғанын дәлелдемейді. Ақпарат бірнеше көзден жинақталуы да ықтимал.

Ресми тексерулердің нәтижесі жүйедегі кемшіліктерді көрсетеді. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің тамыздағы мәліметінше, 2025 жылы дербес деректерді қорғау саласында 77 тексеру, ал 2026 жылдың алғашқы айларында тағы 44 тексеру жүргізілген. Бұзушылықтардың арасында азаматтың келісімінсіз мәлімет жинау, артық ақпарат сұрату, кімнің дерекке кіргенін тіркемеу және қорғаныс құралдарын пайдаланбау кездескен. Бұл тексеру саны бүкіл елдегі ақпарат таралу оқиғаларының санына тең емес.

Комитеттің өз есебінде 2025 жылы дербес деректер туралы заң талаптарын бұзу бойынша 38 әкімшілік іс қаралғаны көрсетілген. Жауапкершілікке бес жеке тұлға және 33 заңды не лауазымды тұлға тартылып, жалпы 17 миллион 546 мың теңгеден астам айыппұл салынған. Бұл бақылаудың нақты нәтиже бергенін көрсетеді. Бірақ айыппұл салу азаматтың дерегі интернеттен толық жоғалды немесе келтірілген зиян өтелді деген сөз емес. Сондықтан тек жазалау санын жариялау жеткіліксіз.

Ал қылмыстық статистика басқа құбылысты сипаттайды. Прокуратураның 2026 жылғы жеті айдағы мәліметі бойынша, дербес деректерді қорғау саласында 90 қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген. Былтырғы сол кезеңде 172 жағдай болған. Азайғаны 47,7 пайыз. Сонымен бірге 58 адамның сотталғаны хабарланған. Бұл сандар заңсыз әрекеттердің бәрі әшкереленді дегенді білдірмейді. Кей азамат дерегінің қайдан тарағанын білмейді, ал басқа біреулер шағымданбайды. Сондықтан тіркелген қылмыс саны нақты қауіптің жалғыз өлшемі бола алмайды.

Заңда жауапкершіліктің негізі бар. 2026 жылы күшіне енген Конституцияның 21-бабы адамның жеке өмірі мен дербес деректерін заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғауға кепілдік береді. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 79-бабы және ақпараттық қауіпсіздікке қатысты өзге нормалар бойынша айыппұл қарастырылған. Ауыр жағдайларда Қылмыстық кодекстің 147-бабы қолданылуы мүмкін. Бірақ әр жарияланған тізім автоматты түрде қылмыс саналмайды. Жауапкершілік нақты әрекетке, кінә мен заңда белгіленген өзге шарттарға қарай анықталады.

Тамызда күшіне енген заңнамалық өзгерістер дерек сақтайтын ұйымдарға қойылатын талаптарды күшейтті. Министрлік берген түсіндірмеге сәйкес, айыппұлдың жоғарғы шегі дербес деректерге қатысты белгілі бұзушылықтар үшін 2000 айлық есептік көрсеткішке дейін ұлғайтылған. Ұйымдар ақпаратты не үшін жинайтынын, кімге беретінін, қанша сақтайтынын анық көрсетуге, қызметкерлердің қолжетімділігін шектеуге міндетті. Қауіпсіздік үшін шифрлау, көпсатылы кіру тексеруі және жүйедегі әрекеттерді тіркеу қарастырылған. Бірақ талаптың қағаз жүзінде жазылуы оның іс жүзінде орындалғанын білдірмейді.

Мұндағы ең әлсіз тұс кейде күрделі бағдарлама емес, адам әрекеті. Қызметкер ақпараттық жүйедегі құжатты еш тексермей жариялауы, парольді әріптесіне беруі немесе жұмысқа қажет емес мәліметті көшіріп алуы мүмкін. Министрліктің тамыздағы кеңесінде осы мәселелер арнайы көтерілді. Сондықтан тек қымбат қорғаныс құрылғысын сатып алу жеткіліксіз. Қызметкерлерге не жариялауға болатынын үйрету, әр адамның жүйедегі өкілеттігін шектеу және қатені жарияламай тұрып анықтау тиімдірек нәтиже беруі мүмкін.

«Яндекс» оқиғасы деректердің шетелге берілуіне қатысты басқа сауалды да көтерді. Ақпаратты сақтайтын сервер Қазақстанда болса, қызмет көрсетудің барлық технологиялық бөлігі міндетті түрде осында орналасады деген сөз емес. Бағыттарды есептеу, төлемді өңдеу немесе техникалық қолдау үшін қандай компонент қолданылатынын нақтылау қажет. Сонымен бірге шетелдік инфрақұрылымның болуы заңсыз дерек беру жасалды дегенді өздігінен дәлелдемейді. Маңыздысы — қандай ақпарат қайда өңделгені, оның құқықтық негізі және азаматқа төнген нақты қауіп.

Ал жеке мәліметін интернеттен көрген азамат не істеуі керек? Ең алдымен оның тұрған бетінің сілтемесін, жарияланған уақытын және деректі көрсететін айғақты сақтаған жөн. Құжатты орналастырған ұйымнан мәліметті алып тастауды және оны қандай негізде жариялағанын түсіндіруді талап етуге болады. Жауап қанағаттандырмаса, eOtinish арқылы Ақпараттық қауіпсіздік комитетіне шағым жолданады. Егер біреу деректі алаяқтыққа пайдаланса, полицияға да жүгіну қажет. Айғақ жинағанда өзге адамдардың жеке мәліметін қайта жарияламаған дұрыс.

Тексерудің тағы бір өлшемі азаматтарға берілетін жауаптың сапасы болуы керек. Мысалы, мектеп құжатындағы мәлімет алынып тасталса да, оны бұрын жүктеп алған адамдардың көшірмесі қалуы ықтимал. Демек «сілтеме өшірілді» деген қысқа жауап мәселенің түбегейлі шешілгенін дәлелдемейді. Ұйым ақпарат қай уақыттан бері ашық тұрғанын, оған кімдер қол жеткізгенін және ұқсас қателерді болдырмау үшін қандай өзгеріс жасалғанын анықтай алуы қажет. Бұл сұрақтардың кейбіріне техникалық журналдар жауап береді, ал кейбіріне қосымша тексеру керек.

Бас прокуратураның қазіргі тексеруінен қоғам күтетіні тек кінәлілердің тізімі болмауы керек. Комитет бұрын келіп түскен шағымдарға уақытында жауап берді ме, қауіп анықталған соң тиісті ұйымға нақты қандай талап қойды, осал тұстар жойылғанын қайта тексерді ме? Міне, жауап қажет сұрақтар осылар. Оған қоса дерегі тараған адамдарға хабар берілді ме, балалардың ақпаратын жариялаған мекемелер қандай шара қабылдады деген мәселелер де маңызды. Ашық қорытынды ғана мемлекеттік бақылауға деген сенімді нығайта алады.

Қазір нақты қызметкердің кінәсі дәлелденгені немесе тексеру нәтижесімен жаза тағайындалғаны туралы ресми хабар жоқ. Демек алдағы шешімге қатысты жорамал жасау ерте. Бірақ бұл оқиға дербес деректерді қорғаудың мәнін айқындап берді. Қауіпсіздік дегеніміз ақпаратты жинайтын әр ұйымның күнделікті жауапкершілігі, ал оны қадағалайтын мемлекеттің міндеті — заң бұзылғанда кешіктірмей әрекет ету. Тексерудің шынайы нәтижесі қанша адам жазаланғанынан ғана емес, келесі жолы осындай мәліметтің жариялануына жол берілмеуінен көрінуге тиіс.