Трампқа үшінші рет импичмент жариялануы мүмкін бе?

Ақпарат кеңістігінде «36 психиатр Конгрестен Трампты биліктен кетіруді сұрады» деген тақырып тарады. Бұл сөйлем бір қарағанда өте әсерлі естіледі. Бірақ мұнда бірнеше маңызды нақтылау бар. Біріншіден, үндеуге қол қойған 36 адамның бәрі психиатр емес. Олардың қатарында психиатрлармен бірге неврологтар, басқа дәрігерлер және психикалық денсаулық саласының мамандары болғаны хабарланды. Екіншіден, олар Трампқа ресми медициналық диагноз қойған жоқ. Олар президенттің көпшілік алдындағы сөзі мен әрекетіне сүйеніп, оның қызметтік қабілеті туралы алаңдаушылық білдірді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бұл айырмашылық өте маңызды. АҚШ-та психиатрлардың қоғамдық тұлғаға сырттай диагноз қоюына қатысты кәсіби шектеу бар. Ол «Goldwater Rule» деп аталады. Америкалық психиатрлар қауымдастығының қағидасы бойынша, психиатр өзі тексермеген және келісімін алмаған адам туралы кәсіби диагноз немесе нақты психиатриялық пікір бермеуі керек. Сондықтан мұндай үндеулер медициналық қорытындыдан гөрі қоғамдық және саяси ескерту сипатында қабылданады. Дәрігерлердің алаңдауы қоғамдық пікірталасқа әсер етуі мүмкін, бірақ ол өздігінен президентті қызметтен түсіретін құқықтық құжат емес.

Осы жерден негізгі сұрақ туады. Егер АҚШ президентінің қызметке қабілеті туралы күмән айтылса, оны орнынан кетірудің қандай жолы бар. АҚШ Конституциясында екі бөлек механизм бар. Біріншісі – импичмент. Екіншісі – Конституцияның 25-түзетуі. Екеуі бір нәрсе емес. Импичмент президенттің лауазымдық теріс әрекетіне қатысты қолданылады. Ал 25-түзету президент өз өкілетін атқара алмайды деген жағдайға арналған. Сондықтан дәрігерлердің хаты негізінен импичменттен гөрі 25-түзету туралы пікірталасқа жақынырақ.

Импичмент рәсімі АҚШ-та Конгрестен басталады. Өкілдер палатасы президентке айып тағатын баптарды жай көпшілік дауыспен қабылдай алады. Осыдан кейін іс Сенатқа өтеді. Сенат президентті кінәлі деп тану үшін қатысып отырған сенаторлардың үштен екісі қолдауы керек. АҚШ Сенатының ресми түсіндіруінде Өкілдер палатасы импичмент жариялайтыны, ал Сенат істі қарап, екіден үш дауыс қажет болған жағдайда ғана қызметтен кетіру мүмкін екені көрсетілген. Демек импичмент жариялау мен президентті орнынан алу арасында үлкен саяси және құқықтық аралық бар.

Трамп мұны бұрыннан біледі. Ол АҚШ тарихында екі рет импичмент жарияланған алғашқы президент болды. 2019 жылы Өкілдер палатасы оны билікті теріс пайдалану және Конгресс жұмысына кедергі келтіру айыптары бойынша импичментке тартты. 2021 жылы Капитолийдегі 6 қаңтар оқиғасынан кейін оған көтеріліске арандату бабы бойынша екінші рет импичмент жарияланды. Бірақ екі жағдайда да Сенат оны кінәлі деп тануға жеткілікті дауыс жинамады. Конгресс материалдарында Трамп екі рет импичмент жарияланғанымен, екі жағдайда да Сенатта ақталғаны нақты жазылған.

Сондықтан «үшінші импичмент болуы мүмкін бе» деген сұрақтың екі қабаты бар. Бірінші қабаты – рәсімді бастау мүмкіндігі. Теориялық тұрғыдан, иә, Өкілдер палатасы жаңа айып баптарын қарастыра алады. Екінші қабаты – президентті нақты қызметтен кетіру. Бұл әлдеқайда күрделі. Ол үшін Сенаттағы екіден үш дауыс қажет. АҚШ саясаты қатты партияланған жағдайда мұндай дауыс тек бір партияның күшімен жиналмайды. Президенттің өз партиясынан да елеулі қолдау жоғалуы керек. Трамптың алғашқы екі импичменті осы кедергінің қаншалық биік екенін көрсетті.

2026 жылғы саяси жағдай да осыны дәлелдейді. Қыркүйек ортасындағы деректер бойынша, республикашылдар Өкілдер палатасында өте тар басымдыққа ие болды. House Radio-TV Gallery дерегінде республикашылдарда 218, демократтарда 214 орын көрсетілген. Reuters те қыркүйек басында республикашылдардың 218 орын, демократтардың 214 орын ұстап отырғанын жазды. Мұндай құрамда импичментті Өкілдер палатасынан өткізу үшін демократтардың бәрі бірдей қолдаған күннің өзінде, республикашыл депутаттардың бір бөлігі де қосылуы керек. Бұл рәсімнің бірінші саяси кедергісі.

Сенаттағы кедергі одан да жоғары. Сенатта президентті қызметінен кетіру үшін екіден үш дауыс керек. Жай көпшілік жеткіліксіз. Reuters 2026 жылғы аралық сайлау қарсаңында республикашылдар Конгрестің екі палатасын да бақылауда ұстауға тырысып отырғанын, демократтарға Сенатты бақылауға алу үшін бірнеше орын қажет екенін жазды. Бірақ Сенаттың жай бақылауын алу мен импичмент бойынша екіден үш дауыс жинау бірдей нәрсе емес. Екіден үш дауыс үшін партиялық шекарадан өтетін үлкен келісім қажет.

Ал 25-түзету не дейді. Бұл түзетудің төртінші бөлімі президент өз міндетін атқара алмайды деп танылған жағдайда вице-президент пен министрлер кабинетінің көпшілігі жазбаша мәлімдеме жасай алатынын көрсетеді. Мұндай жағдайда вице-президент президент міндетін уақытша атқарушы болады. Егер президент бұған қарсы шығып, өзінің қабілетті екенін мәлімдесе, дау Конгреске өтеді. Ұлттық архив пен Сенат жариялаған Конституция мәтінінде осы тәртіп нақты көрсетілген. Яғни сырттағы дәрігерлер, сарапшылар немесе тележүргізушілер 25-түзетуді өздері іске қоса алмайды. Басты рөл вице-президент пен атқарушы биліктің ішіндегі адамдарға тиесілі.

Сол себепті 36 маманның үндеуін «Трампты алып тастайтын нақты қадам басталды» деп түсіндіру дұрыс емес. Бұл үндеу қоғамдық қысымды күшейтуі мүмкін. Ол Конгрестегі кейбір саясаткерлердің сұрауына негіз болуы мүмкін. Бірақ президенттің өкілетін тоқтату үшін конституциялық рәсім қажет. Егер мәселе денсаулық немесе қызметтік қабілет туралы болса, 25-түзету бірінші кезекте аталады. Егер мәселе лауазымдық теріс әрекет туралы болса, импичмент жолы қолданылады. Екеуінің құқықтық табиғаты екі бөлек.

2026 жылы осы тақырыпта нақты саяси әрекеттер де болды. Демократ конгрессмен Джейми Раскин Ақ үй дәрігерінен Трампқа когнитивтік және нейропсихологиялық тексеріс жүргізуді сұрады. Axios жазғандай, Раскин бұл сұрауды 25-түзету жөніндегі демократиялық талқылаулар аясында көтерген. Бірақ ол кезде Раскин комитет төрағасы емес, сондықтан Ақ үйді мұндай тексеріс жасауға мәжбүрлей алмайтыны да айтылды. Бұл мысал АҚШ-та мәселенің ресми саяси күн тәртібіне шыққанын көрсетеді, бірақ оның құқықтық күшке ие шешімге айналуы бөлек мәселе.

Мұнда медицина мен саясаттың шекарасы өте жұқа. Бір жағынан, президенттің қолында ядролық қару, сыртқы саясат, соғыс пен бейбітшілік туралы шешімдер, федералдық аппаратты басқару сияқты орасан өкілет бар. Сондықтан оның қызметтік қабілеті туралы сұрақ қоғамдық маңызы жоғары мәселе. Екінші жағынан, сырттай бақылауға сүйеніп, нақты медициналық қорытынды жасау этикалық тұрғыдан да, ғылыми тұрғыдан да даулы. Сондықтан мұндай пікірталаста эмоция көп болғанымен, құқықтық рәсім бәрібір нақты құжатқа, дауысқа және Конституцияда көрсетілген тәртіпке сүйенеді.

Трамптың жақтастары мұндай үндеулерді саяси шабуыл деп бағалайды. Оның қарсыластары президенттің мінез-құлқы мен шешім қабылдау стилі ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіреді деп санайды. Бұл екі пікірдің қайсысы саяси тұрғыдан басым түсетінін сайлау, Конгресс құрамындағы күштердің арақатынасы және партия ішіндегі ұстанымдар анықтайды. Бірақ заң тұрғысынан қарағанда, президентке қатысты кез келген шешім белгілі бір рәсімнен өтуі керек. АҚШ жүйесі дәл осы үшін бірнеше тежеу және тепе-теңдік механизмін енгізген.

Қарашадағы аралық сайлау бұл есепті өзгертуі мүмкін. Өкілдер палатасындағы барлық 435 орын қайта сайланады. Егер палатадағы көпшілік ауысса, әкімшілікке қатысты тыңдаулар, тергеулер және импичмент бастамалары көбірек болуы ықтимал. Бірақ бұл президент автоматты түрде қызметінен кетеді дегенді білдірмейді. Өкілдер палатасы импичмент жариялаған күннің өзінде, соңғы шешім Сенатта қалады. Ал Сенаттағы екіден үш дауыс талабы өзгермейді. Сондықтан сайлаудан кейін саяси қысым күшеюі мүмкін, бірақ конституциялық шек сол күйінде сақталады.

Қорытындылай келе, «36 психиатр Трампты биліктен кетіруге шақырды» деген тақырып оқиғаны тым қарапайым көрсетеді. Дұрысы –әртүрлі мамандықтан құралған 36 медицина және психикалық денсаулық өкілі президенттің қызметтік қабілеті туралы алаңдаушылық білдіріп, 25-түзету жөніндегі пікірталасты күшейтті деп айту. Олар Трампқа ресми диагноз қойған жоқ және президентті өздері қызметтен түсіре алмайды. Үшінші импичмент теориялық тұрғыдан мүмкін, өйткені Өкілдер палатасы мұндай рәсімді бастай алады. Бірақ президентті нақты кетіру үшін Сенатта екіден үш дауыс қажет. Ал президенттің қабілеті туралы мәселе көтерілсе, ең тікелей құқықтық жол импичмент емес, 25-түзету болады. Бүгінгі басты түйін осы. Дәрігерлердің хаты саяси дауды күшейтті, бірақ Ақ үйдің есігін жабатын шешім емес.