Дипломатиялық үдерістегі жаңа қадам қазір Түркияда емес, Біріккен Араб Әмірліктерінде күтіліп отыр.
Украина президенті Владимир Зеленский Ресей басшысы Владимир Путинмен Түркияда кездесуге дайын екенін мәлімдеді. Төрт жылдан астам уақытқа созылған соғыстан кейін мұндай хабардың үміт оятатыны түсінікті. Алайда мемлекет басшыларының бір үстелге отыруы мен олардың бейбіт келісімге қол жеткізуі екі бөлек мәселе. Анкара келіссөз өтетін орынды ұсына алады, тараптармен жеке сөйлесе алады. Бірақ президенттер кездесуге не үшін баратынын, қандай құжатты талқылайтынын және қандай шешімге келуге дайын екенін Түркия жалғыз өзі анықтай алмайды, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Оқиғаның нақты мерзімін ажыратқан жөн. Зеленский мен Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған 31 қазанда Ыстанбұлдағы Долмабахче сарайында кездесті. Екі басшы Қара теңіз қауіпсіздігін, соғысты тоқтату жолдарын және алдағы келіссөздерді талқылады. Ал Зеленскийдің Путинмен Түркияда жүздесуге әзір екенін ашық айтқан CNN Türk сұхбаты 1 қарашада жарияланды. Украина басшысы Ердоғанның Мәскеумен және Вашингтонмен байланысын пайдалы дипломатиялық мүмкіндік деп санайтынын жеткізді. Бұл нақты келісілген кездесу емес, Киевтің ашық ұсынысы.
Зеленский неліктен мемлекет басшыларының тікелей кездесуі қажет деп есептейді? Оның уәжі бойынша, делегациялар соғысты тоқтатуға байланысты ең күрделі шешімдерді өз бетімен қабылдай алмайды. Аумақ, қауіпсіздік кепілдігі, атысты тоқтату тәртібі сияқты мәселелер саяси басшылықтың келісімін талап етеді. Киев толық әрі шартсыз атысты тоқтатуды келіссөзге бастайтын маңызды қадам ретінде қарайды. Зеленскийдің ұсынысы сондықтан екі мақсатты көздейді. Біріншісі, Ресеймен сөйлесуден бас тартпайтынын көрсету. Екіншісі, шешім қабылдау жауапкершілігін ең жоғары деңгейге шығару.
Ресейдің жауабы әзірге мұндай кездесуге келісім берілгенін білдірмейді. 1 қарашада Кремль өкілі Юрий Ушаков Путин Зеленский қоңырау шалса, жауап беретінін айтты. Бірақ жеке жүздесу жөнінде ол Украина президентіне Мәскеуге келуді ұсынды. Бұған дейін де Ресей тарапы президенттер кездесуінің мәні алдын ала келісілген құжаттар дайын болғанда ғана артатынын мәлімдеген. Демек Мәскеу кездесу мүмкіндігін сөз жүзінде теріске шығармайды, алайда оның өтетін жері мен мақсаты туралы Киевтен өзге ұстаным танытып отыр.
Кездесу орнының өзі неге сонша маңызды? Украина президентінің соғыс жүріп жатқан кезде Ресей астанасына баруы қауіпсіздікке, хаттамалық теңдікке және саяси қабылдауға қатысты күрделі сұрақ туғызады. Мәскеу өз аумағында қауіпсіздік қамтамасыз етілетінін айтқанымен, Киев үшін мұндай сапар Ресей белгілеген шартты қабылдау ретінде көрінуі мүмкін. Түркияда кездесу өткізу бұл қайшылықтың бір бөлігін жеңілдетер еді. Бірақ Анкараның алаңын таңдау да Ресейдің саяси талаптарынан автоматты түрде бас тартатынын білдірмейді.
Түркияның делдал болуға негізі бар. Ол НАТО мүшесі әрі Украинаның аумақтық тұтастығын қолдайды. Сонымен бірге Ресеймен сауда, энергетика және дипломатиялық байланысын сақтап келеді. Осы ерекшелік Ердоғанға екі тараппен бірдей сөйлесуге мүмкіндік береді. Алайда Түркияны соғыста барлық тұрғыдан бейтарап мемлекет деу дәл емес. Анкара Украинаның қорғаныс саласымен де ынтымақтасып келеді. Оның басты артықшылығы ешқандай ұстанымы жоқтығында емес, бір-бірімен сөйлесе алмай отырған тараптарға байланыс арнасын ұсына алуында.
Бұл рөл бұрын да нәтиже берген. 2022 жылғы шілдеде Түркия мен БҰҰ арағайындығымен Қара теңіз арқылы астық тасымалдау бастамасы жасалды. БҰҰ мәліметінше, келісім жұмыс істеген кезеңде Украина порттарынан 32 миллион тоннадан астам астық пен азық-түлік жөнелтілді. Алайда Ресей 2023 жылғы шілдеде келісімді ұзартпады. Бұл тәжірибе екі жайтты дәлелдеді. Анкара нақты мәселелер бойынша келісім жасата алады, бірақ тараптардың саяси ұстанымы өзгермесе, сол келісімнің ұзақ сақталуына кепіл бола алмайды.
2025 жылы Ыстанбұлда өткен Ресей мен Украина делегацияларының келіссөздері де осындай сабақ қалдырды. Мамырдағы кездесуден кейін екі жақ әрқайсысы мың адамнан тұратын ірі тұтқын алмасуға уағдаласты. Бұл мыңдаған отбасы үшін маңызды гуманитарлық нәтиже еді. Бірақ атысты толық тоқтату жөнінде мәміле жасалмады. Ресей мен Украина бейбіт келісімнің шарттарын әртүрлі түсіндірді. Сондықтан Түркияның бұрынғы дипломатиялық табысын президенттердің жаңа кездесуі сөзсіз соғысты тоқтатады деген дәлелге айналдыруға болмайды.
Қазір ең ауыр мәселе аумаққа қатысты. Ресей өзі басып алған және аннексиялады деп жариялаған украин жерлеріне талап қойып отыр. Украина егемендігінен немесе басып алынған аумақтарына құқығынан бас тартпайтынын мәлімдейді. Киев үшін атысты тоқтату кейінгі келіссөзге жол ашуы керек, ал Мәскеу түпкілікті саяси шарттар талқыланбай тұрып кең ауқымды бітімге келуге құлық танытпайтынын білдіріп келеді. Бұл ұстанымдар арасындағы айырмашылықты бір кездесу немесе беделді делдалдың жеке өтініші өздігінен жоя алмайды.
Екінші түйін қауіпсіздік кепілдігіне тіреледі. Украина болашақта соғыс қайта басталмайтынына сенімді болғысы келеді. Қауіпсіздікке кім кепіл болады, қандай елдер қатысады, келісім бұзылса қандай әрекет жасалады деген сұрақтарға нақты жауап қажет. Ресей Украинадағы шетелдік әскери қатысуға және оның батыстық қорғаныс құрылымдарымен байланысына қатысты шектеулер талап етіп келеді. Ал Еуропа мемлекеттері өз қатысуынсыз жасалған келісім бүкіл құрлықтың қауіпсіздігіне әсер етуі мүмкін деп алаңдайды. Сондықтан Ердоған екі президентті жолықтырған күннің өзінде, келісімнің артында әлдеқайда көп елдің шешімі тұрады.
Атысты тоқтату жөніндегі келісім жасалса да, оның қалай қадағаланатыны шешілуі керек. Майдан шебі қай жерде белгіленеді, дрон мен зымыран шабуылы қалай тіркеледі, бұзушылықты кім тексереді? Тараптар бір-бірінің мәліметіне сенбейтін жағдайда тәуелсіз бақылау тетігі маңызды. Түркия Қара теңіздегі кемелердің қозғалысын қадағалау тәжірибесін ұсына алады. Алайда құрлықтағы ұрыс аумағы әлдеқайда үлкен, ал әскери бақылауға халықаралық мандат пен саяси келісім қажет. Сондықтан атысты тоқтату туралы бір сөйлемнен гөрі оны орындаудың егжей-тегжейлі тәртібі әлдеқайда қиын келіссөзге айналуы мүмкін.
Дипломатиялық үдерістегі жаңа қадам қазір Түркияда емес, Біріккен Араб Әмірліктерінде күтіліп отыр. АҚШ арнайы өкілі Стив Уиткоффтың мәлімдеуінше, 10–11 қарашада Әбу-Дабиде Украина, Ресей және АҚШ өкілдері жұмыс деңгейінде кездесуі керек. Олар қақтығысты бәсеңдетуді, соғыстан кейінгі қауіпсіздік шараларын, гуманитарлық көмекті және бітімге апарар келесі қадамдарды талқыламақ. Вашингтонның өкілдері осыған дейін Брюссельде Еуропа елдерімен және НАТО-мен кеңесуді жоспарлаған. Бұл президенттер кездесуінің бекітілген күні емес, маңызды дайындық кезеңі.
Вашингтонның арағайындығы Түркияның бастамасына қосымша саяси салмақ береді, бірақ оны алмастырмайды. АҚШ қауіпсіздік кепілдіктері мен соғыстан кейінгі құрылымға қатысты шешімдерді талқылай алады. Еуропалық елдер болса Украинаны қолдаудың едәуір бөлігін көтеріп отыр және кейінгі қауіпсіздік шараларына қатысуы мүмкін. Түркияның айырмашылығы Ресеймен де қатынас арнасын сақтағанында. Осы үш бағыт үйлессе, келіссөзге мүмкіндік көбейеді. Ал әр ел өз жоспарын бөлек жүргізіп, Киев пен Мәскеуге бір-біріне қайшы шарт ұсынса, дипломатияның өзі күрделене түседі.
Осы келіссөздер Анкараның рөлін жоққа шығармайды. Керісінше, Түркия кейінірек президенттер деңгейіндегі кездесуді өткізе алатын алаң ретінде қала береді. Әбу-Дабиде делегациялар ең болмаса ортақ күн тәртібін, белгілі бір бақылау тетігін немесе тұтқын алмасудың кезекті жолын келіссе, басшылардың жүздесуіне негіз күшеюі мүмкін. Ал негізгі талаптар өзгермесе, кездесу туралы сөз тағы да символдық мәлімдеме күйінде қалуы ықтимал. Сондықтан кездесудің мүмкіндігін нақты пайызбен бағалауға сенімді негіз жоқ.
31 қазандағы Ыстанбұл келіссөзінде тағы бір практикалық бағыт айтылды. Зеленский мен Ердоған Қара теңіздегі астық тасымалы үшін қауіпсіз дәліз құру жұмысын қайта жандандыруға келісті. Әңгіме жаңа келісімді бірден іске қостық деген мәлімдеме емес, соған қажетті дипломатиялық жұмысты бастау жөнінде болды. Екі президент азаматтық кемелерге шабуыл жасамау және теңіз қатынасын қорғау мәселелерін де қозғады. Мұндай шектеулі келісімге келу жалпы бейбіт шартқа қарағанда жеңілірек болуы мүмкін, өйткені оның орындалуын нақты бағыттар мен бақылау арқылы тексеруге болады.
Соғыс жүріп жатқан кезде дипломатиялық ұсыныстың бағасын бейбіт тұрғындар күн сайын сезінеді. Қарашаның басында да Украина аумағында әуе соққылары мен адам шығыны тоқтаған жоқ. Сондықтан кездесу туралы жарияланған мәлімдеме жұрт үшін нақты тыныштыққа айнала қоймайды. Қыс жақындаған тұста электр станциялары мен жылу желілеріне шабуылдарды тоқтату мәселесі ерекше өзекті. Егер тараптар толық бітімге келісе алмаса, ең болмағанда азаматтық энергетика нысандарын қорғауға арналған шектеулі уағдаластықты талқылау маңызды болар еді. Оның да орындалуын тексеру тетігі қажет.
Бұл жерде Қазақстанның да мүддесі бар. Қара теңіздегі қауіпсіздік Еуразияның сауда жолдарына, азық-түлік нарығына және Каспий арқылы өтетін халықаралық тасымалдың жоспарлануына жанама ықпал етеді. Қазақстан қақтығысқа қатыспайды, бірақ сыртқы сауда мен жүк тасымалындағы тұрақсыздықты сезінуі мүмкін. Сондықтан Астана үшін басты мәселе келіссөздердің қай қалада өткенінен гөрі, кеме қатынасының қауіпсіздігі мен соғыстың бәсеңдеуі. Түркияның осы бағыттағы ұсыныстары өңірлік экономикалық мүдде тұрғысынан да маңызды.
Кез келген кездесудің нәтижесін алдын ала үлкен бейбіт келісіммен өлшеу дұрыс емес. Президенттер алдымен гуманитарлық қадамдарға, энергетикалық инфрақұрылымға шабуылды шектеуге немесе Қара теңіздегі азаматтық кемелерді қорғауға келісуі мүмкін. Мұндай шешімдер майдандағы соғысты бірден аяқтамаса да, адам өмірін сақтауға және өзара сенімді аздап қалпына келтіруге көмектеседі. Бірақ олардың жүзеге асуын кім бақылайтыны, бұзған тарапқа қандай жауап қолданылатыны және келісімнің мерзімі нақты көрсетілмесе, дипломатиялық мәлімдеме қағаз жүзінде қалуы ықтимал.
Кездесудің саяси пайдасы оның фотосуретінде емес, алдын ала дайындалған нәтижесінде. Басшылар әдетте келіссөз жүргізушілер шеше алмаған бірнеше түйінді талқылау үшін жиналады. Егер екі тарап күн тәртібіне, қатысушыларға және ең кемі ортақ мәлімдеменің мазмұнына келісе алмаса, ашық текетірес жаңа сенімсіздік туғызуы мүмкін. Ал алғашқы кезеңде тұтқын алмасу, теңіз тасымалы мен инфрақұрылымды қорғау жөнінде ілгерілеу байқалса, президенттер кездесуінің саяси мәні артады. Сондықтан маңызды белгі шақырудың жариялануы емес, делегациялар жеткен нақты уағдаластық болмақ.
Сонымен, Ердоған Путин мен Зеленскийді Түркияда жүздестіре ала ма? Мұндай кездесуді ұйымдастыруға Анкараның дипломатиялық тәжірибесі де, байланыс арналары да жеткілікті. Алайда шешуші кедергі зал табуда немесе қауіпсіздік рәсімін келісуде емес. Тараптар соғысты тоқтату үшін қандай қадамды бірінші жасау керектігі жөнінде әлі ортақ мәмілеге келген жоқ. Алдағы Әбу-Даби келіссөздері осы алшақтықты қысқартса, Ыстанбұлдағы кездесу туралы бастама нақты сипат алуы мүмкін. Әйтпесе екі президенттің кездесуге дайын екені туралы мәлімдемелер соғыстың аяқталуына өздігінен жол ашпайды.