Армения енді Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының шешімдеріне дауыс бере алмайды.
Бұрыннан әскери ынтымақтастықтан алшақтап кеткен мемлекеттің құқығын шектеу сырттай қарағанда қарапайым тәртіптік шара сияқты. Алайда мәселенің түбінде төленбеген жарнадан әлдеқайда күрделі қайшылық жатыр. Ереван өзін қауіп төнген кезде қолдамаған ұйымға ақша төлегісі келмейді, ал басқа мүшелер келісімдегі міндеттемені орындауды талап етеді. Бұл оқиға ҰҚШҰ-ның бірден тарайтынын білдірмейді. Бірақ әскери одақтың ең маңызды құндылығы саналатын өзара сенімнің қаншалық әлсірегенін көрсетеді.
Шешім 11 қарашада Алматыда емес, Мәскеуде өткен ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің саммитінде қабылданды. Оған Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Ресей, Беларусь, Қырғызстан және Тәжікстан басшылары қатысты. Армения басшысы жиынға келген жоқ. Кремль өкілі Дмитрий Песков Ереван бірнеше жыл бойы міндеттемелерін орындамағандықтан дауыс беру және ұйымдағы белгілі лауазымдарға өз өкілдерін ұсыну құқығынан айырылғанын мәлімдеді. Шешімнің құқықтық негізі ҰҚШҰ Жарғысының 25-бабы болып отыр.
Бұл баптың мазмұны нақты. Мүше мемлекет ұйым бюджетіне берешегін екі жыл бойы өтемесе, Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі оның дауыс беру құқығын және өз азаматтарын үлестік лауазымдарға ұсыну мүмкіндігін тоқтатады. Шектеу қарыз толық өтелгенге дейін сақталады. Демек шешім Арменияны ұйымнан шығару емес, мүшелікпен байланысты екі құқықты уақытша тоқтату. Оның үстіне бұл 25-бапта алдын ала жазылған рәсім. Саяси салмағы қаншалықты зор болғанымен, құжатта көрсетілген әрекетті ұйымның бүгін ойлап тапқан жаңа жазасы деуге болмайды.
Ресей сыртқы істер министрі Сергей Лавровтың айтуынша, Ереван 2024 жылдан бері жарна аудармаған. ҰҚШҰ бас хатшысы Таалатбек Масадыков Арменияның соңғы үш жылда хатшылық пен біріккен штабқа қызметкерлер жібермегенін де айтты. Оның түсіндірмесіне қарағанда, Армения өкілдері ұйымның тұрақты кеңесі деңгейінде формалды түрде көрінгенімен, талқылауға іс жүзінде қатыспаған. Яғни Мәскеудегі шешім бұрыннан қалыптасқан жағдайды заңдық тұрғыдан бекітті. Ал берешектің нақты көлемі жөнінде ашық әрі бірізді ресми есеп жарияланбағандықтан, оны болжап көрсету орынсыз.
Неліктен Армения мұндай қадамға барды? Түйін 2024 жылғы жарнадан басталмайды. Ереван 2021–2022 жылдары Әзербайжанмен шекарадағы қақтығыстар кезінде одақтан күткен көмекті ала алмадық деп есептейді. Армения үкіметі ҰҚШҰ қауіпсіздік міндеттемелерін жеткілікті орындамады деген ұстанымын бірнеше рет мәлімдеді. Ұйым тарапынан жағдайды бағалау мен әскери көмектің шарттары жөнінде өзгеше түсіндірмелер болды. Сондықтан мәселені тек Таулы Қарабаққа қатысты келіспеушілікпен шектеуге болмайды. Ереван үшін өз мемлекетінің халықаралық танылған шекарасы мен қауіпсіздігі де негізгі дау тақырыбына айналды.
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарттың 4-бабы қарулы шабуылға ұшыраған мүшеге өзгелердің, соның ішінде әскери көмек көрсетуін көздейді. Бірақ нақты оқиғаның осы бапқа жататыны, көмектің түрі мен саяси шешімнің қабылдануы бөлек талқыланады. Армения басшылығы одақтың әрекетін жеткіліксіз деп бағаласа, ұйым өкілдері әскери араласу үшін белгілі құқықтық және саяси шарттар қажет екенін алға тартты. Міне, қауіпсіздік кепілдігінің мазмұнына қатысты осы келіспеушілік бүгінде төленбеген жарнадан да өткір мәселе болып отыр.
2024 жылғы ақпанда премьер-министр Никол Пашинян Арменияның ҰҚШҰ қызметіне қатысуын тоқтата тұрғанын мәлімдеді. Бұл саяси шешім болды, бірақ ұйым Жарғысында мүшелікті «қатырып қою» арқылы тоқтатудың жеке рәсімі көрсетілмеген. Армения ресми шығу туралы құжат жолдамады. Соған қарамастан саммиттерге қатысуды, әскери ынтымақтастықтың бірқатар бағытын және жыл сайынғы төлемді тоқтатты. Осыдан ұйым ішінде екі түрлі шындық қалыптасты. Құжат жүзінде Армения әлі мүше, ал күнделікті жұмыста одан алшақтап кетті.
5 қарашада Пашинян Ереванның ҰҚШҰ-ға қатысты мүддесі таусылғанын ашық айтты. Мұны жай ғана дипломатиялық өкпе деу қиын. Өйткені бірнеше жыл бойғы іс жүзіндегі қадамдары сол мәлімдемеге сай келіп отыр. Дегенмен ұйымнан шығуға ниет білдіру мен заңды түрде шығу бір нәрсе емес. Жарғының 19-бабына сәйкес, мемлекет алдымен міндеттемелерін реттеп, шығатын күнінен кемінде алты ай бұрын ресми хабарлама жіберуі керек. Мұндай рәсім аяқталғаны туралы мәлімет жоқ. Сондықтан «Армения ҰҚШҰ-дан шығып кетті» деген тұжырым әзірге заңдық тұрғыдан дұрыс емес.
Ереванның дауыссыз қалғаны іс жүзінде нені өзгертеді? Бұрын ол одақтың шешімдеріне қатыспағандықтан, оның пікірінсіз-ақ жұмыс жүріп келген. Енді ұйым шешімдеріне араласу мүмкіндігі ресми түрде шектелді. Бұдан бөлек, Армения азаматтары белгіленген үлеспен бөлінетін лауазымдарға ұсыныла алмайды. Бірақ бұл оның барлық халықаралық құқықтары жойылды деген сөз емес. Ресей тарапы ұжымдық қорғаныс туралы шарттан туындайтын негізгі құқықтар сақталатынын хабарлады. Ал мұндай кепілдіктің іс жүзінде қалай орындалатыны жөніндегі сенім дағдарысы шешілген жоқ.
Осы тұста қаржы тәртібі мен саяси жауапкершілікті ажырату маңызды. Ұйым мүшесі жарна төлеуге міндетті болса, төлемеу үшін құқықтық салдар қарастырылуы қисынды. Әйтпесе ортақ аппараттың шығынын басқа елдер көтереді. Бірақ армян тарапының уәжі де тек ақша үнемдеуге тірелмейді. Ереван өзін қорғауы тиіс құрылымнан саяси қолдау таппадық деп отыр. Яғни бір тарап жарғыдағы қаржы талабын алға тартады, екінші тарап қауіпсіздік жөніндегі уәделерді еске салады. Бұл екі мәселені бөлек қарамай, ұйымдағы дауды түсіну мүмкін емес.
ҰҚШҰ бас хатшысы Арменияны ұйымнан шығару мәселесі Мәскеудегі отырыста қаралмағанын мәлімдеді. Оның айтуынша, берешек өтелсе, тиісті құқықтарды қалпына келтіруге мүмкіндік бар. Мұның өзі одақ Ереванмен байланысты түбегейлі үзуді ресми мақсат етпегенін көрсетеді. Дегенмен төлем жасау мен саяси сенімнің қайта оралуын шатастырмау қажет. Армения қарызын өтеген күннің өзінде одаққа қайта белсенді қатыса ма, белгісіз. Себебі келіспеушіліктің өзегі бухгалтерлік есептен әлдеқайда тереңде жатыр.
Ал ұйым шынымен ыдырап жатыр ма? Оған бір шешіммен жауап беру қиын. ҰҚШҰ 1992 жылғы ұжымдық қауіпсіздік шартынан бастау алып, 2002 жылы ұйым ретінде құрылды. Қазір оның алты мүшесі бар. Мәскеу саммитіне бес мемлекет басшысының қатысуы және онда он тоғыз құжаттың қаралуы құрылымның жұмысын жалғастырып отырғанын көрсетеді. Терроризмге қарсы іс-қимыл, ұжымдық авиация күштері мен бірлескен қауіпсіздік мәселелері күн тәртібінде қалды. Демек Арменияның келмеуі өзге мемлекеттер арасындағы барлық ынтымақтастықтың тоқтағанын білдірмейді.
Бірақ әскери одақтың өміршеңдігі қабылданған қағаз санымен ғана өлшенбейді. Ең маңызды сұрақ қауіп төнген жағдайда өзара көмек қалай көрсетілетініне қатысты. Егер мүше мемлекет ұйымға сенбесе, ортақ жоспар мен жаттығудың өзі оның күмәнін сейілтпейді. Арменияның алыстауы осы тұрғыдан күрделі белгі. Ол ұйымның бүкіл мүшесі бірдей сенімсіздікке ұшырады дегенді білдірмейді. Дегенмен ортақ қорғаныс туралы уәденің әр ел тарапынан әртүрлі қабылдануы ұзақ мерзімде қауіпсіздік жүйесінің беделіне әсер етеді.
Қазақстан бұл жағдайға қалай қарауы керек? Еліміз ҰҚШҰ-ның негізін қалаған қатысушылардың бірі және оның жұмысына қатысып келеді. 2022 жылғы қаңтар оқиғалары кезінде ұйымның ұжымдық бітімгерлік күштері Қазақстанға жіберілді, кейін қысқа мерзімде елден шығарылды. Бұл оқиға ҰҚШҰ тетігі іс жүзінде қолданылғанын көрсетеді. Бірақ Қазақстандағы сол операция мен Армения–Әзербайжан шекарасындағы жанжалдың құқықтық, саяси жағдайлары бірдей болған жоқ. Сондықтан бір елдегі тәжірибені екіншісіне тікелей өлшем ету де дұрыс емес.
Мәскеудегі отырысқа Тоқаевтың қатысуы Қазақстанның ұйым шеңберіндегі ынтымақтастықты жалғастыратынын аңғартады. Ақорданың мәліметінше, Президент халықаралық терроризмге, есірткі тасымалына және жасанды интеллект дәуіріндегі ақпараттық қауіптерге қарсы бірлескен жұмыстың маңызын атап өтті. 2027 жылы ұйымға төрағалық Тәжікстанға өтеді. Бұл бағыттар Қазақстан үшін нақты мәнге ие. Бірақ Қазақстанның ҰҚШҰ бюджетіне ең көп жарна төлейтіні немесе Арменияның үлесін өтейтіні туралы дәлелді ашық есеп жоқ. Мұндай тұжырымды нақты сансыз айту дұрыс болмайды.
Мәселенің экономикалық салмағын да асырып жібермеген жөн. ҰҚШҰ бюджетіне төленетін жарна мен мемлекеттердің қорғаныс шығыны бір көрсеткіш емес. Ұйым аппаратын қаржыландыру, әскери жаттығуларға қатысу және ұлттық армияны ұстау бөлек есептеледі. Арменияның жарна төлемеуі ұйым бюджетіне әкімшілік қиындық туғызуы мүмкін, бірақ осыдан Қазақстанға қанша қосымша шығын түсетінін ашық құжатсыз анықтау мүмкін емес. Бұл да қоғамдық талдауда сақтықты қажет ететін мәселе.
Ал Ереван қауіпсіздік саласындағы серіктестерін кеңейтіп жатыр. 16 қарашада Арменияның қорғаныс министрі Еуроодақ елшісімен осы бағыттағы ынтымақтастықты талқылады. Бұған дейін ЕО Арменияға киберқауіптер мен сыртқы араласуға қарсы тұрақтылықты күшейтуге арналған азаматтық кеңес беру миссиясын бастаған. Бірақ Еуропамен байланыстың кеңеюін Армения автоматты түрде НАТО мүшесі болып кетті дегенмен шатастыруға болмайды. Әртүрлі келісім мен әскери одаққа мүшеліктің міндеттемелері бөлек.
Мұнда тағы бір маңызды айырма бар. ҰҚШҰ әскери-саяси бірлестік болса, Еуразиялық экономикалық одақ сауда мен экономикалық қатынасты реттейді. 5 қарашада Пашинян Арменияның ЕАЭО-дан шығуды жоспарламағанын айтты. Еуроодақпен жақындасу туралы мәлімдемелер болғанымен, бұл экономикалық ұйымдағы мүшелік сол күні тоқтады деген сөз емес. Қазақстан үшін осы жікті ажырату маңызды, өйткені қауіпсіздік саласындағы келіспеушілік екі елдің сауда байланыстары бірден үзіледі дегенді білдірмейді.
ҰҚШҰ үшін алдағы кезеңде үш жағдай маңызды болады. Біріншісі, Армения ресми шығу рәсімін бастай ма, әлде құқықтары шектелген мүше болып қала ма? Екіншісі, ұйым өз мүшелері арасындағы қауіпсіздікке қатысты келіспеушіліктерді қандай ашық тәртіппен қарастырады? Үшіншісі, өзге мемлекеттер ұжымдық қорғаныс міндеттемесін бұрынғыдай бірдей түсіне ме? Бұлардың ешқайсысына тек 25-бап жауап бермейді. Өйткені қаржылық тәртіпті реттейтін норма мемлекеттердің саяси сенімін өздігінен қалпына келтірмейді.
Сондықтан Арменияның дауыс құқығынан айырылуын әрі заңды рәсім, әрі ұзақ дағдарыстың белгісі ретінде бағалау қажет. Ол ұйымның бүгін тарағанын дәлелдемейді, өйткені мүшелік сақталып, басқа елдер ортақ жұмысын жалғастырып отыр. Бірақ Ереван үшін қауіпсіздік кепілдігінің құны төленбеген жарнадан маңыздырақ болып шықты. ҰҚШҰ-ның болашағын анықтайтын мәселе де осы. Құжаттағы өзара көмек міндеті шынайы сеніммен бекімесе, ұйым өз атауын сақтағанымен, оның саяси салмағы әлсіреуі мүмкін.