1 қыркүйектен бастап Қазақстандағы банктер үшін ең төмен резервтік талаптардың жаңа кезеңі күшіне енді.
Бірінші топтағы банктер үшін бірінші және екінші санаттағы шетел валютасындағы міндеттемелерге қолданылатын норматив 15 пайызға дейін көтерілді. Осы санаттардағы теңгелік міндеттемелер бойынша талап 5 пайыз деңгейінде қалды. Ал ұзақ мерзімді қаржыландыру көздеріне жататын үшінші санаттағы міндеттемелер үшін норматив теңгемен 3,5 пайыз, шетел валютасымен 10 пайыз болып белгіленген, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Бір қарағанда, бұл банктердің ішкі есебіне ғана қатысты техникалық өзгеріс сияқты көрінуі мүмкін. Алайда ең төмен резервтік талап – Ұлттық Банктің ақша-кредит саясатының маңызды құралдарының бірі. Оның көмегімен реттеуші банк жүйесіндегі өтімділікті басқарып, ақша нарығындағы мөлшерлемелерге ықпал етеді. Норматив көтерілген кезде банктер резервтік талапты орындау үшін көбірек өтімді актив ұстауға тиіс.
Бұл жерде бір маңызды жайт бар. Резервтік талапты «ақшаның белгілі бір бөлігін қатырып тастау» деп түсіну дұрыс емес. Ұлттық Банктің түсіндіруінше, банктер резервтік активтерді күнделікті есеп айырысуда пайдалана алады. Талап 28 күндік кезеңдегі резервтік активтердің орташа көлемі арқылы орындалады. Сондықтан өзгерістің мәні – ақшаны айналымнан толық алып тастау емес, банктердің өтімділікті басқару тәртібін қатаңдату.
Ұлттық Банк резервтік нормативтерді көтеру арқылы нарықтағы артық өтімділікті азайтып, ақша нарығындағы мөлшерлемелердің базалық мөлшерлемеге жақын қалыптасуына жағдай жасауды көздейді. Бұл – инфляцияны тежеуге бағытталған ақша-кредит саясатының бір бөлігі. Қазір базалық мөлшерлеме 16,75 пайыз деңгейінде. Маусым қорытындысында жылдық инфляция 10,3 пайыз болды. Демек, бағаның өсу қарқыны бәсеңдегенімен, инфляциялық қысым әлі де жоғары.
Резервтік талаптардың күшеюі дәл осы жағдайда енгізіліп отыр. Яғни реттеуші бір жағынан базалық мөлшерлемені біртіндеп төмендетіп жатса, екінші жағынан банк жүйесіндегі артық өтімділікті шектеу тетіктерін күшейтуде. Мұндай саясаттың мақсаты түсінікті: экономикадағы ақша тым көп әрі тым тез айналса, сұраныс күшейіп, бағаға қосымша қысым түсуі мүмкін.
Бірақ бұл шешімнің банктерге қалай әсер ететіні де маңызды. Резервтік норматив жоғарылаған сайын қаржы ұйымдары өтімділігін бұрынғыдан мұқият басқаруға мәжбүр болады. Бұл банктердің қорландыру құнына, тәуекелге деген көзқарасына және несие саясатына жанама ықпал етуі мүмкін. Дегенмен резервтік талаптың өсуі несие автоматты түрде қымбаттайды деген сөз емес.
Несие мөлшерлемесі бір ғана көрсеткішке тәуелді емес. Оған базалық мөлшерлеме, депозиттер бойынша банктің төлейтін сыйақысы, қарыз алушының тәуекелі, банктің операциялық шығыны, нарықтағы бәсеке және басқа факторлар әсер етеді. Сондықтан «резерв өсті – несие қымбаттайды» деген қарапайым байланыс жасау жаңсақ. Бірақ ақша онсыз да қымбат кезде банктерге өтімділік бойынша қосымша талап қойылуы олардың несие беру саясатына әсер етпейді деп те кесіп айтуға болмайды.
Қарапайым халық үшін мәселенің ең маңызды тұсы осы. Клиент Ұлттық Банктің нормативтерін күн сайын бақыламайды. Оған банктің ипотеканы мақұлдай ма, тұтынушылық несиені қандай мөлшерлемемен береді, бастапқы жарна мен табысқа қандай талап қояды – сол маңызды. Сондықтан жаңа талаптың нақты әсері банк клиентіне бірден емес, уақыт өте келе несие шарттары мен қаржы өнімдерінің бағасынан байқалуы мүмкін.
Бизнес үшін де жағдай ұқсас. Кәсіпкерге банк жүйесіндегі өтімділіктің көлемінен бұрын айналым қаражатына немесе инвестициялық жобаға қажет несиенің қолжетімділігі маңызды. Егер банктер тәуекелді азайту үшін қарыз алушыларды іріктеуді күшейтсе, қаржыға мұқтаж кәсіпкерлер үшін талап ауырлауы мүмкін. Ал банктер жаңа нормативке өз ресурсын тиімді басқару арқылы бейімделсе, клиенттер айтарлықтай өзгеріс сезбеуі де ықтимал.
Жаңа талаптағы ең көзге түсетін айырмашылық – теңге мен шетел валютасындағы міндеттемелерге қолданылатын нормативтердің арасы. Бірінші және екінші санаттағы теңгелік міндеттемелер бойынша көрсеткіш 5 пайыз болса, шетел валютасында 15 пайыз. Яғни валюталық міндеттемелерге қойылатын талап үш есе жоғары. Бұл реттеушінің валюталық өтімділікке сақтықпен қарайтынын көрсетеді.
Мұның банк жүйесінің тұрақтылығы үшін де маңызы бар. Қаржы нарығында белгісіздік күшейген кезде банктің жеткілікті өтімді активке ие болуы клиент алдындағы міндеттемелерін уақытылы орындауға көмектеседі. Сондықтан резервтік талапты тек банктерге жасалған қысым деп бағалау біржақты болар еді. Бұл – бір жағынан ақша нарығындағы өтімділікті реттейтін, екінші жағынан банктерді өтімділік қорын ұқыпты басқаруға мәжбүрлейтін құрал.
Алайда кез келген реттеушілік шараның экономика үшін жанама салдары болуы мүмкін. Сондықтан негізгі сұрақ – банктер жаңа талапқа қалай бейімделеді? Қосымша салмақты ішкі тиімділікті арттыру арқылы көтере ме, әлде оны клиенттерге берілетін несие шарттарына, комиссияларға немесе басқа талаптарға ауыстыра ма? Бұл сұраққа бүгін біржақты жауап беру ерте.
Алдағы айларда бірнеше көрсеткішті салыстырып қарау қажет. Біріншісі – халық пен бизнеске жаңадан берілетін несиелердің мөлшерлемесі. Екіншісі – несие өтінімдерінің мақұлдану деңгейі. Үшіншісі – депозиттердің табыстылығы мен банктердің қорландыру құны. Төртіншісі – банк жүйесіндегі өтімділіктің қалай өзгеретіні. Осы көрсеткіштер жаңа талаптың нақты салдарын бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл жерде Ұлттық Банктің алдында оңай таңдау тұрған жоқ. Бір жағынан инфляцияны төмендету үшін экономикадағы артық сұраныс пен артық өтімділікті шектеу қажет. Екінші жағынан ақша-кредит саясаты шамадан тыс қатаң болса, халық пен бизнестің несиеге қолжетімділігі нашарлауы мүмкін. Яғни реттеуші баға тұрақтылығы мен экономиканы қаржыландырудың арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тиіс.
Сондықтан 1 қыркүйектен күшіне енген резервтік нормативтерді банктерге қойылған кезекті техникалық талап деп қана қарауға болмайды. Бұл шешім Ұлттық Банктің банк жүйесіндегі өтімділікті бақылауды күшейтіп отырғанын көрсетеді. Оның нәтижесі тек банктердің қанша резерв ұстағанымен өлшенбейді. Негізгі өлшем – бұл саясат инфляцияны төмендетуге көмектесе ме және сол уақытта экономикаға берілетін несиенің қолжетімділігін тым нашарлатып жібермей ме деген мәселе.
Егер банктер жаңа талапқа клиент үшін жағдайды күрт нашарлатпай бейімделсе, резервтік нормативтердің күшеюі қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттыратын сақтық тетігі ретінде жұмыс істейді. Ал қосымша шығындар мен тәуекелдер толығымен қарыз алушыға ауыса бастаса, оның салмағын халық пен бизнес сезеді.
Сондықтан бүгінгі негізгі сұрақ «банктерге талап неге күшейді?» дегенмен шектелмейді. Маңыздысы – инфляциямен күрес пен қаржы жүйесінің тұрақтылығы үшін қабылданған шешімнің нақты экономикалық бағасы қандай болады және оны кім көтереді? Мұның жауабы алдағы айларда банктердің несие мөлшерлемесінен, қарыз алушыға қоятын талабынан және халық пен бизнестің қаржыға қолжетімділігінен көрінеді.