Базалық мөлшерлеме түсті, несие әлі қымбат: банктердің пайдасын халық қашан сезінеді?

Қазақстанда базалық мөлшерлеменің 16,25 пайызға дейін төмендеуі несие арзандайды деген үмітті қайта оятты. Бірақ банк клиентінің бүгінгі жағдайына қарасақ, оптимизмге асығуға әлі ерте. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің соңғы жарияланған толық статистикасында халыққа теңгемен берілген кредиттердің орташа мөлшерлемесі шілдеде 20,3 пайызға жеткен. Бір ай бұрын бұл көрсеткіш 19,5 пайыз еді, деп жазады  Sn.kz ақпарат порталы.

Ал тұтынушылық қарыздардың орташа мөлшерлемесі бір айдың ішінде 1,5 пайыздық тармаққа өсіп, 22,5 пайыз болған. Яғни банк жүйесіндегі ақша арзандай бастады деген жаңалық пен қарапайым қарыз алушы көріп отырған шынайы бағаның арасында әзірге айтарлықтай алшақтық бар.

Бұл - жай ғана пайыз туралы әңгіме емес. Қазақстан банктерінің активтері 1 тамыздағы жағдай бойынша 75,6 трлн теңгеге жетті. Жыл басынан бері сектор активтері 6,9 пайызға өскен. Банктердің меншікті капиталы 11,4 трлн теңгеге дейін ұлғайды, ал 2026 жылдың алғашқы жеті айындағы таза пайдасы 1 трлн 396 млрд теңгені құрады. Капиталдың рентабельділігі 23,2 пайыз деңгейінде. Демек, банк жүйесінің қаржылық жағдайын әлсіз деп айту қиын.

Бірақ осы тұрақтылық пен табыстылықтың қарапайым клиентке беріп отырған нәтижесі қандай? Бұл сұрақтың жауабы әлдеқайда күрделі. Бір жағынан, банктердің капиталы жеткілікті, өтімді активтері мол, депозит көлемі өсіп жатыр. Екінші жағынан, халықтың банк алдындағы қарызы да тоқтаусыз ұлғайып келеді. Шілденің соңында жеке тұлғалардың кредит портфелі 26,1 трлн теңгеге жетті. Оның 17,4 трлн теңгесі - тұтынушылық қарыз. Бір айдың өзінде халық несиесі 1,2 пайызға өскен.

Ең қызығы - банктердің экономикаға берген жалпы кредит портфелінің өсуі негізінен халық несиесінің есебінен жүрген. Агенттік те 42,1 трлн теңгелік кредит портфелінің шілдедегі өсімін негізінен халыққа берілген қарыздардың ұлғаюымен байланыстырады. Ал бизнеске берілген кредит портфелі сол айда керісінше 0,7 пайызға азайып, 16 трлн теңге болған. Ірі бизнес қарызы 1,6 пайызға, шағын және орта бизнес портфелі 1 пайызға қысқарған.

Әрине, бір айлық динамикаға қарап бүкіл банк жүйесіне үкім шығару дұрыс емес. Оның үстіне шілдеде бизнеске 2,1 трлн теңгенің жаңа қарызы берілген, бұл өткен жылдың сәйкес айынан 23,6 пайыз көп. Бірақ құрылымдық сұрақ бәрібір қалады: банктер үшін халықты тұтынушылық несиемен қаржыландыру нақты өндіріс пен кәсіпкерлікті ұзақ мерзімге қаржыландырудан әлдеқайда ыңғайлы бизнес-модельге айналып кеткен жоқ па?

Банк үшін тұтынушылық несие түсінікті өнім. Клиент көп, цифрлық скоринг жылдам, қарызды бірнеше минутта рәсімдеуге болады. Ал өндіріс ашатын кәсіпорынды қаржыландыру үшін оның бизнес-жоспарын, кепілін, ақша ағымын, салалық тәуекелін бағалау қажет. Мұндай несие банктен көбірек жұмыс пен ұзақ мерзімді тәуекелді талап етеді. Сондықтан қаржы ұйымының коммерциялық логикасы мен мемлекеттің экономиканы дамыту мақсаты әрдайым бір жерден шыға бермейді.

Бұған кредиттің бағасын қосыңыз. Шілдеде бизнеске теңгемен берілген қарыздардың орташа мөлшерлемесі 21,5 пайыз болды. Ірі бизнес үшін көрсеткіш 18,8 пайызға дейін төмендегенімен, жалпы кәсіпкер үшін 20 пайыздан асатын қаржы әлі де арзан ақша емес. Мұндай мөлшерлемемен өндіріс ашып, жабдық сатып алып, жұмыс орнын көбейтіп, кейін банкке пайыз төлеп отырып пайда табу кез келген кәсіпке оңай емес.

Ал халық үшін жағдай одан да түсінікті. Тұтынушылық несие мөлшерлемесінің 22,5 пайызға жетуі - қарыздың әлі де қымбат екенін көрсететін ресми статистика. Бұл жерде жарнамадағы тартымды ұсыныс пен қарыздың нақты құнын шатастырмау керек. Клиент үшін маңыздысы - ай сайын қанша төлейтіні және банкке соңында қанша ақша қайтаратыны.

Базалық мөлшерлеменің 16,25 пайызға төмендеуі банктердің қорландыру құнына және болашақ кредит мөлшерлемелеріне әсер етуі мүмкін. Сарапшылар да ипотека мен тұтынушылық кредиттердің біртіндеп арзандауына мүмкіндік бар екенін айтып отыр. Бірақ «базалық мөлшерлеме түсті - ертең банктер несиені арзандатады» деген автоматты байланыс жоқ. Банктер тәуекелді, депозит құнын, операциялық шығынды және өз маржасын есептейді. Сондықтан ендігі маңызды көрсеткіш - банктер ақша арзандаған кезеңде бұл өзгерісті клиентке қаншалықты жылдам жеткізетіні.

Мәселенің тағы бір жағы - халықтың төлем қабілеті. 1 тамызда 90 күннен астам мерзімі өткен проблемалық қарыздардың жалпы көлемі 1,9 трлн теңге болды. Соның 1,2 трлн теңгесі жеке тұлғалардың кредитіне тиесілі. Халық несиесіндегі мұндай қарыздардың үлесі 4,7 пайызды құрады. Бұл көрсеткіш бір айда аздап төмендегенімен, 1,2 трлн теңге - елемеуге болатын ақша емес.

Сонда бір-біріне қарама-қайшы екі көрініс шығады. Банктердің капиталы өсіп отыр. Сектор жеті айда 1,4 трлн теңгеге жуық таза пайда тапты. Клиенттердің депозиттері 50,9 трлн теңгеге жетті. Ал халықтың банк алдындағы қарызы 26,1 трлн теңге, оның ішінде тұтынушылық несие 17,4 трлн теңге болды. Бұл цифрлар банк жүйесінің тұрақтылығын ғана емес, қазақстандықтардың күнделікті өмірінде банктің қаншалықты үлкен орын алып отырғанын да көрсетеді.

Банктің пайда табуы - айып емес. Коммерциялық банк қайырымдылық ұйымы емес және тәуекелді тегін көтеруге міндетті емес. Табысты әрі капиталы мықты банк салымшылар үшін де маңызды. Бірақ банк секторының қоғамдағы ерекше орны оның жауапкершілігін де арттырады. Өйткені банктің негізгі ресурсының елеулі бөлігі - клиенттердің салымы, ал негізгі нарығы - сол халық пен бизнес.

Сондықтан мәселе «банктер неге пайда табады?» деген популистік сұрақта емес. Мәселе - осындай қаржылық қуаты бар сектор нақты экономиканы қаншалықты тиімді қаржыландырып отыр деген сұрақта. Егер банктің активі, капиталы мен пайдасы өсіп, ал кәсіпкер үшін несие 20 пайыздан жоғары болып қала берсе, қаржы жүйесінің жетістігін тек есептегі әдемі көрсеткіштермен өлшеу жеткіліксіз.

Реттеушінің өзі де банктердің ендігі міндеті жинақталған тұрақтылық қорын бизнеске, инвестицияға және экономикалық өсімге көбірек бағыттау екенін айтып отыр. Бұл сөздің астарында маңызды мәселе жатыр: Қазақстан банктері дағдарыстан аман қалатын деңгейге жетті, енді олардың экономикаға қаншалықты пайда әкелетініне сұрақ қойылатын кезең келді.

Жаңа банк заңнамасы да жауапкершілікті күшейтуді көздейді. Тәуекел ерте анықталуы, ал оның салдарын бірінші кезекте банк иелері мен менеджменті көтеруі тиіс. Реттеуші қажет болған жағдайда қосымша капитал талап етіп, дивиденд төлеуді шектей алады. Қарыз алушыларды қорғауға қатысты талаптар да күшейіп келеді. Бұл - дұрыс бағыт. Бірақ кез келген реформаның бағасы қағаздағы нормамен емес, клиенттің әмиянындағы нәтижемен өлшенеді.

Базалық мөлшерлеме төмендеді. Енді кезек банктерде. Егер ақша құнының төмендеуі алдағы айларда несие мөлшерлемесіне де әсер етсе, оны клиент сезінеді. Ал егер банктердің табыстылығы жоғары болып, халық пен бизнес үшін қарыз бұрынғыдай қымбат қалса, онда тағы бір заңды сұрақ туады: қаржы жүйесіндегі жеңілдіктің пайдасын кім көріп отыр?

Қазақстанның банк секторы әлсіз емес. Керісінше, оның активі 75 трлн теңгеден асты, капиталы нормативтен едәуір жоғары, пайдасы триллионмен есептеледі. Сондықтан бүгін банктерден тек тұрақтылық емес, экономикалық қайтарым талап етуге негіз бар. Халықты көбірек қарыздандыру - банк жүйесінің өсуі болуы мүмкін. Бірақ ол ел экономикасының дамуы дегенді білдірмейді.

Банк жүйесінің шынайы тиімділігі несие санының өсуімен емес, сол ақшаның қандай мақсатқа, қандай бағамен және қандай нәтиже үшін берілгенімен өлшенуі керек. Базалық мөлшерлеменің төмендеуі осы тұрғыдан банктер үшін жаңа сынақ болып отыр. Енді қоғам олардың есептегі пайдасын емес, сол өзгерістің өз қалтасына қашан жететінін күтеді.