Бөліп төлеу несие тарихына енгізілуі мүмкін: банктер «пайызсыз» өнімнің нақты құнын неге ашпайды?

Қазақстанда бөліп төлеу күнделікті төлем тәсіліне айналды. Телефоннан бастап жиһазға, көліктен тұрғын үйге дейінгі тауарлар «пайызсыз», «артық төлемсіз» деген ұсыныспен сатылады. Клиент оны несие емес, ай сайын аз-аздан төлейтін ыңғайлы мүмкіндік деп қабылдайды. Алайда Ұлттық Банктің жаңа құжаты бөліп төлеудің сырт көзге көрінбейтін қарыз жүктемесін қалыптастырып отырғанын көрсетті, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Ұлттық Банк бөліп төлеу және BNPL өнімдері нарығына арналған талқылау құжатын жариялады. BNPL — тауарды қазір алып, ақшасын кейін бірнеше бөлікпен төлеу тәсілі. Реттеуші мұндай мәмілелер туралы мәліметті кредиттік бюроларға беруді, клиенттің төлем қабілетін бағалауды және шарттың толық құнын ашық көрсетуді ұсынды.

Бұл талаптар әзірге қабылданған шешім емес. Құжат сегіз апта бойы талқыланады, ұсыныстар 3 қарашаға дейін қабылданады. Бірақ мәселенің ресми деңгейде көтерілуінің өзі бөліп төлеу нарығында ұзақ уақыт бойы жиналған сұрақтың көп екенін аңғартады.

Ең маңыздысы — Ұлттық Банктің өзі реттелмейтін бөліп төлеу нарығының нақты көлемі туралы толық статистика жоқ екенін атап отыр. Жосықсыз тәжірибе, берешекті өндіріп алу және клиенттердің шағымы жөнінде де тұтас мәлімет қалыптаспаған. Сонда миллиондаған адам қолданатын қаржы өнімі қанша қарыз туғызғанын реттеуші толық білмейді.

Бөліп төлеуді Қазақстанда алғаш кең таратқан ойыншылардың қатарында банктер мен олардың сауда алаңдары болды. Олар сатып алуды бірнеше батырмамен рәсімдейтін деңгейге жеткізді. Клиент үшін бұл қолайлы болғанымен, несие мен кәдімгі төлемнің арасындағы шекара көмескіленді.

Банк қосымшасында «несие» деген сөз адамның сақтығын күшейтеді. Ал «бөліп төлеу» деген атау қауіпсіз әрі жеңіл естіледі. Екі өнім де адамның болашақ табысына міндеттеме жүктеуі мүмкін, бірақ олардың жарнамалық әсері бірдей емес. Банктер дәл осы психологиялық айырманы өте тиімді пайдаланды.

«Айына небәрі 15 мың теңге» деген есеп тауардың жалпы бағасын екінші орынға ысырады. Клиент бір айлық төлемді көріп, он немесе жиырма төрт айда қанша ақша шығатынын бірден есептей бермейді. Бір бөліп төлеу қолжетімді көрінеді, бірнешеуі қатар жиналғанда отбасы бюджетінің елеулі бөлігін алып қояды.

Мәселенің тағы бір тұсы — «пайызсыз» деген сөз. Классикалық бөліп төлеуде клиентке жеке пайыз есептелмеуі мүмкін. Бірақ бұл қаржыландыру тегін дегенді білдірмейді. Банктің немесе BNPL компаниясының қызмет ақысын сатушы төлейді, ал сатушы сол шығынды тауар бағасына енгізуі ықтимал.

Сондықтан қолма-қол төлейтін адам мен бөліп төлейтін клиентке бір баға ұсынылса да, қаржыландыру құны тауардың жалпы бағасының ішінде жасырын тұруы мүмкін. Барлық саудада дәл солай деп кесіп айтуға болмайды. Бірақ клиентке қолма-қол баға, бөліп төлеудегі түпкілікті баға және қаржы ұйымына төленетін комиссия салыстырылып көрсетілмесе, «артық төлем жоқ» деген уәдені тексеру қиын.

Банктер бұл жерде заңдық талапты орындаумен шектелмеуі керек. Қаржы өнімі қалай аталғанына қарамастан, клиент оның нақты бағасын түсінуге тиіс. Егер сатып алушыға тек ай сайынғы төлем көрсетіліп, тауардың балама бағасы мен шарт бұзылғандағы шығын түсіндірілмесе, мұны толық ақпарат берілді деу қиын.

Ұлттық Банк бөліп төлеу кезінде жасырын төлемдер, мерзімі өткен жағдайда шектелмеген айыппұлдар және тауарды қайтарудағы қиындықтар болуы мүмкін екенін ескертті. Мұндай тәуекел әсіресе банктер мен микроқаржы ұйымдарына жатпайтын компаниялар ұсынатын өнімдерде жоғары. Өйткені оларға қаржы нарығындағы тұтынушыны қорғайтын талаптардың бәрі бірдей қолданылмайды.

Алайда жауапкершілікті тек қаржылық емес компанияларға ысырып қою жеткіліксіз. Нарықты осы бағытқа үйреткен — банктердің өздері. Олар бөліп төлеуді сауда көлемін арттыратын негізгі құралға айналдырды, мобильді қосымша мен маркетплейсті бір жүйеге біріктірді, қарыз рәсімдеуді сатып алудан айырғысыз етті.

Нәтижесінде банк клиентке тек ақша беретін ұйым емес, оған тауар таңдатып, сатып алуды қаржыландырып, ай сайынғы төлемді белгілейтін тұтас сауда экожүйесіне айналды. Осындай модельде банктің мүддесі несиенің қайтарылуымен ғана шектелмейді. Оған сауда айналымының өсуі, серіктестердің көбеюі және клиенттің қосымшада жиі сатып алу жасауы да тиімді.

Бұл мүдделер тоғысқанда жауапты несиелеу қағидаты әлсіреуі мүмкін. Банк бір жағынан клиенттің төлем қабілетін бағалайды, екінші жағынан сол клиентке жаңа тауар мен жаңа бөліп төлеуді үздіксіз ұсынады. Қаржы ұйымы сақтық танытуға тиіс жерде сатушының тілімен сөйлей бастайды.

Бөліп төлеудің несие тарихына енгізілуі осы қайшылықты біршама азайтуы мүмкін. Егер адамның банктен тыс рәсімдеген міндеттемелері де кредиттік бюрода көрінсе, келесі қарызды беретін ұйым оның нақты жүктемесін дұрысырақ бағалайды. Бұл бірнеше жерден қатар қарыз алып, төлемін көтере алмай қалу қаупін төмендетеді.

Бірақ барлық бөліп төлеуді кредиттік тарихқа енгізу мәселені автоматты түрде шешпейді. Мәлімет жинау тәртібі түсініксіз болса, қате ақпарат клиенттің кредиттік рейтингіне зиян келтіруі мүмкін. Тауарды қайтарған, шартты мерзімінен бұрын жапқан немесе сатушымен дауласып жүрген адамның мәртебесі жүйеде жедел жаңартылуға тиіс.

Сондай-ақ ұсақ тұрмыстық сатып алу мен автокөлік немесе баспанаға қатысты ірі міндеттемені бір өлшеммен бағалау дұрыс емес. Қарыздың сомасы, мерзімі және ай сайынғы төлемі ескерілуі қажет. Әйтпесе шағын бөліп төлеу адамның кейін ипотека алу мүмкіндігін орынсыз шектеуі ықтимал.

Ұлттық Банк талқылауға ұсынып отырған тағы бір шара — клиенттің төлем қабілетін тексеру. Бұл қисынды талап. Қаржы ұйымы адамның табысын бағаламай тұрып оған тауарды қарызға берсе, тәуекелдің бір бөлігін клиентке артады, ал мәселе көбейгенде оны бүкіл қаржы жүйесі шешуге мәжбүр болады.

Сонымен бірге банктер тек өтінімді мақұлдау шегін қатайтып қоймауы керек. Клиентке не себепті бас тартылғанын, қандай міндеттеме оның жүктемесін арттырғанын және мәліметті қалай түзетуге болатынын түсіндіру қажет. Әйтпесе жаңа тәртіп тағы бір жабық скоринг жүйесіне айналады.

Бөліп төлеудің мерзімін шектеу туралы ұсыныс та талқыланып жатыр. Қысқа мерзім қарыздың жылдар бойы созылуына жол бермейді. Бірақ төлем мерзімі қысқарса, ай сайынғы сома өседі. Табысы төмен азамат үшін бұл өнімнің қолжетімділігін азайтуы мүмкін.

Сондықтан реттеудің мақсаты бөліп төлеуді жою емес, оның шынайы бағасын көрсету болуы керек. Клиент келісім жасар алдында тауардың қолма-қол бағасын, бөліп төлеудегі жалпы соманы, комиссияны, мерзімінен кешіккендегі айыппұлды және тауарды қайтару тәртібін бір экраннан көруге тиіс.

Қазір банктер жарнамада көбіне ай сайынғы төмен төлемді алға шығарады. Ал жалпы міндеттеме, бірнеше шарттың жиынтық салмағы және кешіккендегі салдар дәл сондай анық көрсетілмейді. Бұл — клиентті тікелей алдау деп айтуға негіз емес, бірақ шешім қабылдауға әсер ететін ақпаратты тең ұсынбау.

Шынайы жауапты банк клиентке «сіз бұл тауарды ала аласыз» деп қана айтпайды. Ол «осы сатып алудан кейін ай сайынғы барлық қарыз төлеміңіз табысыңыздың қанша бөлігін алады» деген есепті де көрсетуге тиіс. Мұндай ескерту банктің сату көлемін азайтуы мүмкін, бірақ клиентті артық қарыздан қорғайды.

Реттеушінің бөліп төлеу нарығын енді ғана толық есепке алуға кірісуі де сын көтермейді. Бұл өнім бірнеше жылдан бері жаппай қолданылады, ал оның бір бөлігі әлі де ресми статистика мен қаржылық қадағалаудан тыс қалған. Нарық алдымен тез өсіп, ереже кейін жетіп отыр.

Ендігі талап банктерге де, өзге компанияларға да бірдей әрі түсінікті болуы керек. Экономикалық мәні бойынша қарыз саналатын өнім атауын өзгерту арқылы бақылаудан тыс қалмауға тиіс. «Бөліп төлеу», «кейін төлеу» немесе «жалға алып, кейін сатып алу» деген атаулар клиенттің қаржылық міндеттемесін жоймайды.

Бөліп төлеу халыққа қажет өнім болып қала береді. Ол қымбат тауарды бірден толық төлемей алуға мүмкіндік береді. Бірақ қолжетімділік ашықтықтың орнына жүрмеуі керек. Клиент ыңғайлылық үшін өз міндеттемесінің нақты бағасын білуден айырылмауға тиіс.

Банктердің міндеті — бөліп төлеуді барынша көп сату емес, клиенттің оны қауіпсіз пайдалануына жағдай жасау. Егер «пайызсыз» деген бір сөз жалпы бағаны, комиссияны және тәуекелді көлегейлесе, мұндай өнімнің жарнамасы бар да, ашықтығы жоқ.

Басты сұрақ — бөліп төлеу кредиттік тарихқа енгізіле ме дегенде ғана емес. Негізгі мәселе: банктер клиентке бұл өнімнің қарыз екенін қашан толық әрі түсінікті айтады? Адам сатып алу батырмасын басқанға дейін өзінің қанша міндеттеме алып отырғанын білмесе, кейін енгізілетін бақылау оның бұрынғы қателігін түзете алмайды.