Банктерге 1,9 трлн теңге қарыз қайтпай жатыр: проблемалық несие неге әлі көп?

Қазақстан банктерінде 90 күннен астам уақыт төленбеген несиелердің көлемі 1,9 триллион теңгеге жуықтады. Оның шамамен 1,2 триллион теңгесі халықтың, 625 миллиард теңгесі бизнестің қарызына тиесілі. Бұл соманы толықтай «қайтарылмайтын ақша» деу дұрыс емес: мерзімі өткен қарыздың бір бөлігі кейін өтелуі мүмкін. Бірақ үш айдан астам төлем жасалмаған берешектің осындай көлемге жетуі банк жүйесіндегі маңызды мәселені көрсетеді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Банктер үшін несие беру – негізгі табыс көздерінің бірі. Қарыз алушы пайыз төлейді, банк сол пайыздан кіріс табады. Сондықтан қаржы ұйымы несие берген кезде клиенттің төлем қабілетін бағалауға міндетті. Адамның табысы, бұрынғы қарызы, кредиттік тарихы мен борыш жүктемесі тексеріледі. Соған қарамастан миллиард емес, триллион теңгемен есептелетін несие үш айдан астам уақыт төленбей отыр.

Мұнда жауапкершілікті тек қарыз алушыға артып қою оңай. Шартқа қол қойған адам алған ақшасын қайтаруға міндетті. Бірақ банк те несиені кімге және қандай көлемде беріп отырғанына жауап береді. Егер клиенттің табысы қарызды көтеруге жетпесе немесе оның бірнеше несиесі болса, жаңа қарызды мақұлдау банк үшін де тәуекел. Сондықтан проблемалық несие – тек борышкердің тәртібі емес, банктің тәуекелді қаншалықты дұрыс бағалағанының да көрсеткіші.

Әсіресе халық несиесіндегі жағдай назар аудартады. 90 күннен астам кешіктірілген халық қарызы шамамен 1,2 триллион теңге. Бұл төлем қабілетіне қысым түскен қарыздардың ауқымы әлі де үлкен екенін көрсетеді.

Тұтынушылық несие банктер үшін ыңғайлы өнімге айналды. Оны рәсімдеу жылдам, көп жағдайда кепіл талап етілмейді, өтінім автоматты скоринг арқылы қаралады. Клиент бөлімшеге бармай-ақ телефон арқылы қарыз ала алады. Цифрландыру қызметті жеңілдетті, бірақ несие алудың тым оңай болуы адамның қаржылық мүмкіндігінен артық қарыз алу тәуекелін де күшейтеді.

Банк бұл тәуекелді несие бағасына енгізеді. Кепілсіз қарыздың мөлшерлемесі ипотека немесе кепілмен берілетін несиеге қарағанда жоғары болуының бір себебі де осы. Нәтижесінде қарызын уақытында төлейтін тәртіпті клиент те жүйедегі тәуекелдің бір бөлігін жоғары пайыз арқылы көтереді.

Осы жерде қарапайым сұрақ туындайды: егер банк клиенттің төлем қабілетін алдын ала тексерсе, неге проблемалық қарыз көлемі әлі де 1,9 триллион теңгеге жуық? Әрине, кез келген несие портфелінде мерзімі өткен қарыз болады. Адам жұмысынан айырылуы, табысы төмендеуі, бизнесі шығынға ұшырауы мүмкін. Мұның бәрін банк алдын ала дәл болжай алмайды. Бірақ проблемалық қарыздың абсолюттік көлемі соншалық үлкен болғанда, тек қарыз алушының жауапсыздығын айту жеткіліксіз.

Банктердің несие сатуға деген мүддесі мен клиенттің шамадан тыс қарыздан қорғалуы арасында тепе-теңдік болуы керек. Қаржы ұйымы үшін жаңа несие – пайыздық кіріс. Клиент үшін жаңа несие – болашақ табысының бір бөлігін бірнеше айға немесе бірнеше жылға банкке беру.

Қарыз уақытында төленген кезде банк пайызын алады. Ал төлем тоқтағанда қайта құрылымдау, өндіріп алу және коллекторлық жұмыс басталуы мүмкін. Борышкердің кредиттік тарихы бұзылады, кей жағдайда іс сотқа және мәжбүрлеп өндіріп алуға дейін жетеді. Яғни несиені мақұлдау бірнеше минутқа созылғанымен, сәтсіз қарыздың салдары адамға жылдар бойы әсер етуі мүмкін.

Сондықтан банктердің жұмысын тек қанша несие бергенімен бағалау жеткіліксіз. Қанша қарыздың уақытында қайтқаны, қанша клиенттің төлемі үш айдан астам кешіккені және банк қарыз алушының жағдайы нашарламай тұрып қандай шара қолданғаны да маңызды.

Банк секторының қаржылық жағдайы бұл мәселені одан әрі өткір етеді. Банктер жоғары табыс тауып, капиталы мен өтімділігін сақтап отыр. Бұл қаржы жүйесінің тұрақтылығы үшін жақсы. Бірақ тұрақты банк жүйесінің жанында төлемін орындай алмай жүрген азаматтардың қарызы триллион теңгемен өлшенсе, жүйенің тиімділігін тек банктің балансымен өлшеу жеткіліксіз.

Проблемалық қарыздың үлесі жалпы несие портфелінің салыстырмалы түрде шағын бөлігін құрауы мүмкін. Сондықтан 1,9 триллион теңге деген абсолюттік соманы контекстен жұлып алып, «банк жүйесі дағдарыста» деу қате. Мәселе басқа: портфель ұлғайған сайын проблемалық қарыздың теңгемен есептелетін көлемі де өте үлкен болып қала береді. Ал оның артында нақты адамдар мен кәсіпорындардың төлем мәселесі тұр.

Банктер қарыз алушының нақты табысын сапалы бағалап, бірнеше несиеге бір уақытта кіріп кету тәуекелін ертерек анықтап, қайта құрылымдау тетіктерін формалды рәсім емес, проблеманың алдын алу құралы ретінде пайдалануы керек.

Реттеуші соңғы жылдары борыш жүктемесін шектеу, онлайн несиеге қосымша тексеру енгізу және проблемалық қарызды реттеу тәртібін күшейту бағытында бірқатар талап енгізді. Мұндай шаралардың қажет болғанының өзі тұтынушылық кредит нарығының тек өсу көрсеткішімен бағаланбауы керегін көрсетеді.

Несие экономикаға қажет. Ол адамға баспана алуға, кәсіпкерге бизнесін дамытуға, компанияға инвестиция салуға мүмкіндік береді. Сондықтан мәселе несиенің өзінде емес. Мәселе – қарыз адамның немесе бизнестің нақты мүмкіндігінен асып кеткен кезде басталады.

1,9 триллион теңгеге жуық 90 күннен астам мерзімі өткен несие – осы тәуекелдің ақшалай көрінісі. Оның шамамен 1,2 триллион теңгесі халыққа тиесілі болуы мәселені одан әрі маңызды етеді. Бұл көрсеткіш банктерге де, реттеушіге де бір сұрақ қояды: несие беру жүйесі қарызды көбірек сатуға ғана емес, адамның оны шын мәнінде қайтара алуына қаншалықты жұмыс істеп отыр?

Банк қарыз бергенде табыс табады, ал қарыз қайтпағанда шығын тәуекеліне тап болады. Сондықтан проблемалық несиеге қарсы ең тиімді шара борышкер төлемді тоқтатқаннан кейін басталмауы керек. Ол несие мақұлданатын сәттен басталуы тиіс. Егер банк клиенттің мүмкіндігін дәл бағалап, шамадан тыс қарыздануға жол бермесе, 90 күннен асқан берешекпен кейін күресудің де қажеттілігі азаяды.