Банктер 1,4 трлн теңге пайда тапты: бизнес неге 21,5%-бен несие алып жүр?

Қазақстан банктерінің қаржысы жеткілікті, бірақ кәсіпкер үшін несие әлі де қымбат. 2026 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша екінші деңгейлі банктердің жоғары өтімді активтері 23,2 триллион теңгеге жетті. Бұл банк секторындағы барлық активтің 30,7 пайызы. Ал шілдеде бизнеске теңгемен берілген жаңа несиелердің орташа мөлшерлемесі 21,5 пайыз болды. Яғни банк жүйесінде ақша бар, бірақ сол ақшаны кәсіпке алу арзан емес, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Бұл жерде 23,2 триллион теңгенің бәрін банктер бос ұстап отыр немесе оны түгел кәсіпкерлерге таратуға болады деу дұрыс емес. Өтімді актив банктің салымшылар алдындағы міндеттемесін орындауы, төлемдерді үздіксіз жүргізуі және тәуекелге қарсы қор ұстауы үшін қажет. Бірақ өтімділік көлемі банк жүйесінде ресурс тапшылығы жоқ екенін көрсетеді. Сондықтан негізгі сұрақ басқа: қаржысы жеткілікті жүйеде бизнес неге әлі 20 пайыздан жоғары мөлшерлемемен қарыз алады?

Шілдеде бизнеске 2,1 триллион теңгенің жаңа несиесі берілген. Бұл бір жыл бұрынғы шілдемен салыстырғанда 23,6 пайызға көп. Демек, банктер бизнесті мүлде несиелемей отыр деуге болмайды. Керісінше, корпоративтік кредиттеу өсіп келеді. Бірақ өсімнің негізгі бөлігі ірі бизнеске берілген жаңа қарыздардың 40,8 пайызға ұлғаюымен байланысты.
Мөлшерлемеге қарасақ та айырмашылық байқалады. Ірі бизнеске берілген несиенің орташа мөлшерлемесі шілдеде 18,8 пайызға дейін төмендеген. Ал жалпы бизнес бойынша орташа көрсеткіш 21,5 пайыз болып қалды. Ірі компанияның қаржылық есебі, кепілі, ақша айналымы мен кредиттік тарихы банктің тәуекелін төмендететіні түсінікті. Бірақ шағын және орта кәсіп үшін дәл осы тәуекел қымбат ақшаның басты себептерінің біріне айналады.

Ұлттық Банктің екінші тоқсандағы сауалнамасы да осы айырмашылықты көрсетеді. Ірі бизнес өтінімдерінің мақұлдану деңгейі 65 пайызға жеткен. Орта бизнесте бұл көрсеткіш 39 пайыз, ал шағын бизнесте 33 пайыз болған. Яғни шағын кәсіпкер несие сұрағанда әр үш өтінімнің шамамен біреуі ғана мақұлданады. Бұл жерде мәселе тек пайызда емес, қаржыға қолжетімділіктің өзінде тұр.

Банк логикасы түсінікті: тәуекелі аз клиентке ақша беру тиімді. Қарыз көлемі үлкен, кепілі жеткілікті, қаржылық есебі ашық компаниямен жұмыс істеу оңайырақ. Ал жаңа ашылған өндіріс, шағын цех, өңдеу кәсіпорны немесе айналым қаражатына мұқтаж кәсіпкердің тәуекелі жоғары. Коммерциялық банк ең алдымен салымшының ақшасын қорғауға және пайда табуға міндетті болғандықтан, қауіпсіз клиентті таңдайды.

Бірақ Қазақстан экономикасының мүддесі банктің коммерциялық мүддесімен әрдайым сәйкес келе бермейді. Елге жаңа өндіріс, жұмыс орны, өңделген өнім және экспорт қажет. Мұның бәрі ұзақ мерзімді және қолжетімді қаржыландыруды талап етеді. Егер кәсіпкер қарызды 20 пайыздан жоғары мөлшерлемемен алса, оның үстіне операциялық шығын, салық, жалақы, жалдау ақысы мен инфляцияны қосқанда жаңа жобаның өзін-өзі ақтауы қиындай түседі.

Сондықтан қымбат несие тек кәсіпкердің мәселесі емес. Оның құны түптің түбінде тауар мен қызмет бағасына да әсер етеді. Кәсіпорын несие пайызын өз қалтасынан мәңгі төлей алмайды. Қаржыландыру құны өнімнің өзіндік құнына қосылады. Соның салдарынан банкке төленетін жоғары пайыздың бір бөлігі ақыр соңында тұтынушы төлейтін бағаға айналуы мүмкін.
Банктердің өз қаржылық жағдайы әлсіз емес. 2026 жылдың алғашқы жеті айында сектор 1 триллион 396 миллиард теңге таза пайда тапты. Банктердің меншікті капиталы 11,4 триллион теңгеге жетті. Капитал рентабельділігі 23,2 пайыз болды. Капитал жеткіліктілігі де реттеуші белгілеген нормативтерден едәуір жоғары.
Әрине, банктің пайда табуының өзі сынға себеп емес. Банк – коммерциялық ұйым. Оның тұрақты әрі табысты болуы бүкіл қаржы жүйесі үшін маңызды. Мәселе пайда көлемінде емес, табысты банк жүйесінің нақты экономикаға қандай бағамен ақша беріп отырғанында.
Бұл сұрақ әсіресе мемлекет бизнесті несиелеуге өзі араласқан кезде маңызды бола түседі. Қазақстанда кәсіпкерлердің қарызына кепілдік беру, пайыздық мөлшерлемені субсидиялау және даму институттары арқылы қаржы жеткізу тетіктері жұмыс істейді.

Мұндай бағдарламалардың мақсаты – банк үшін тәуекелді азайтып, кәсіпкер үшін ақшаны қолжетімді ету.
Егер мемлекет тәуекелдің бір бөлігін өз мойнына алып, пайыздың бір бөлігін бюджеттен өтеп отырса, онда банк жүйесінің де нақты экономика алдындағы жауапкершілігі күшеюі тиіс. Мемлекеттік қолдау банктің тәуекелін азайтып, ал коммерциялық табыс бұрынғыдай жоғары деңгейде қалатын модель қоғам үшін сұрақ туғызады. Субсидияның түпкі мақсаты банктің табысын қорғау емес, кәсіпкердің қаржыға қолжетімділігін арттыру болуы керек.

Бұған қарамастан соңғы деректерде оң өзгеріс те бар. Ұлттық Банк мәліметінше, корпоративтік кредит портфелі бір жылда 17,1 пайызға, ал шағын және орта бизнес сегментіндегі портфель 29,6 пайызға өскен. Кейінгі 12 айда бизнеске 22 триллион теңге кредит берілген. Бұл қаржының біртіндеп нақты экономикаға қарай көбірек бағытталып келе жатқанын көрсетеді.

Бірақ несие көлемінің өсуі мәселенің толық шешілгенін білдірмейді. Кәсіпкер үшін ең маңыздысы – қанша ақша берілгені ғана емес, оның қандай бағамен берілгені. 21,5 пайыздық орташа мөлшерлеме кезінде бизнес жаңа жобаның табыстылығын банк пайызынан жоғары ұстауға мәжбүр. Бұл әсіресе маржасы төмен өндіріс, ауыл шаруашылығы және шағын кәсіп үшін ауыр.

Сондықтан банктерді бағалағанда екі көрсеткішті қатар қарау керек. Бір жағында – 23,2 триллион теңге жоғары өтімді актив, 11,4 триллион теңге капитал және жеті айда 1,396 триллион теңге таза пайда. Екінші жағында – бизнеске берілетін теңгелік несиенің орташа 21,5 пайыздық құны.

Қазақстанға әлсіз банктер керек емес. Бірақ капиталы мықты, табысы жоғары банктердің экономикаға қымбат ақша ұсынуы да қалыпты жағдайға айналмауы тиіс. Банк жүйесінің жетістігі тек таза пайдамен өлшенсе, кәсіпкер үшін оның пайдасы аз. Нақты нәтиже – бизнестің инвестицияға, өндірісті кеңейтуге және жаңа жұмыс орнын ашуға қажет қаржыны көтере алатын бағамен алуында.

Сондықтан бүгінгі негізгі сұрақ қарапайым: банктердің жоғары өтімді активі 23,2 триллион теңгеге жетіп, сектор жеті айда 1,4 триллион теңгеге жуық пайда тауып отырғанда, бизнес неге әлі 21,5 пайызбен несие алуға мәжбүр? Несие көлемінің өсуі жақсы көрсеткіш. Енді банк жүйесінен сол ақшаның бағасы да экономика көтере алатын деңгейге жақындауын күту заңды.