Резонанстық оқиғалардан кейін елдегі лифт қауіпсіздігі қандай деңгейде?

Соңғы жылдары бірнеше қалада лифттерге байланысты резонанстық оқиғалар тіркеліп, қоғам лифт қауіпсіздігі мәселесіне алаңдаушылық білдіруде. Мысалы, Астана қаласында 2025 жылғы 13 қарашада «Арыстан» тұрғын үй кешеніндегі лифт жөндеу жұмыстары кезінде құлап, лифт компаниясының бір қызметкері қаза тауып, екі адам ауыр жарақат алды. Бұл қайғылы жағдай лифт шаруашылығындағы ауыр ахуалды ашып көрсетті – ел бойынша мыңдаған істен шыққан лифт бар екені, монтаждау-жөндеу компанияларындағы бейберекетсіздік және республикадағы лифттердің нақты саны туралы дерекқордың жоқтығы анықталды, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Шымкент қаласында да осындай оқыс оқиға тіркелді, 2023 жылғы желтоқсанда жаңа көпқабатты үйдегі лифт ішінде 8 адам болып, 9-қабаттан шахтаға құлап түсті. Абырой болғанда, адам шығыны болмады, дегенмен төрт жолаушы жарақатпен ауруханаға жүгінген. Тұрғындардың айтуынша, бұл сол үйдегі лифттің алғаш рет істен шығуы емес. Шымкенттегі оқиға Қазақстанда лифт апаттарының жиілеп кеткенін көрсетті. Мәселе тек лифттердің тозғандығында емес, оларға қызмет көрсететін компаниялардың көбі тиісті біліктіліксіз жұмыс істеп жатқаны айтылып отыр. Тіпті Мәжіліс депутаттары лифттердің қауіпсіздігі мен жағдайын бақылау міндетін жергілікті әкімдіктерден алып, тиісті салалық ведомствоға қайтару қажеттігін алға тартты.

Алматыда да қайғылы жағдай орын алған. 2022 жылдың 30 қарашасында қаладағы құрылысы жүріп жатқан тұрғын үйде лифт құлап, бір адам мерт болды. Полиция бұл факт бойынша ҚР Қылмыстық кодексінің 156-бабы 3-бөлігі (еңбекті қорғау қағидаларын бұзу, абайсызда адам өліміне әкелу) бойынша тергеу бастады. Петропавл қаласында сол жылы, 2022 жылғы қарашада, 9 қабатты тұрғын үйдегі лифтіні күрделі жөндеу кезінде трос үзіліп кетіп, 39 жастағы монтажшы 8-қабат биіктігінен шахтаға құлап қаза болды.

Бұдан бөлек, елдің өзге өңірлерінде де лифтілерге қатысты төтенше жағдайлар орын алғаны белгілі. Ақтөбе қаласында 2018 жылы телеарна жүргізушісі Айзат Әбдісамат көпқабатты үйдің лифтісінде қалып, қаза тапқан еді. Бұл оқиға бүкіл елді дүр сілкіндіріп, лифт қауіпсіздігіне жауаптыларды жауапқа тарту мәселесін тудырды. Жалпы, Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі мен Қазақстан лифтшілері ұлттық қауымдастығының мәліметі бойынша 2018-2022 жылдары елімізде лифт ақауына байланысты 13 төтенше оқиға тіркеліп, оның 8-і адам өлімімен аяқталған. Бұл статистика лифт шаруашылығындағы ахуалдың қаншалықты күрделі екенін көрсетеді.

Ресми мәліметтер Қазақстандағы лифт паркінің ескіру деңгейі жоғары екенін растайды. Үкіметтің тұрғын үй-коммуналдық инфрақұрылымды дамыту тұжырымдамасында (2023–2029 жж.) тұрғын үй қорында шамамен 33 858 лифт бары жазылған, соның 3 937-сі ауыстыруды, ал 2 407-сі күрделі жөндеуді қажет етеді. Алайда сарапшылар нақты сан бұдан да көп болуы мүмкін екенін айтады – елімізде лифтілердің бірыңғай базасы жоқ, сондықтан жалпы лифт саны мен олардың жағдайын толық дөп басып ешбір мемлекеттік орган айта алмайды.

Сенатор Бекбол Орынбасаровтың жақында жасаған депутаттық сауалының деректері де көңіл көншітпейді. Нормативтік пайдалану мерзімі 25 жыл деп есептегенде, қазір Қазақстанда 4 мыңнан астам лифтіні дереу ауыстыру қажет, ал 7 мыңға жуық лифтінің пайдалану мерзімі әлдеқашан өтіп кеткен. «Бұл – елдегі әр оныншы лифт адам өміріне қауіпті деген сөз», – деп атап өтті сенатор. Расымен, лифт шаруашылығының әбден тозығы жеткенін бұдан артық сипаттау қиын. Бұған қоса, біраз ақпарат құралдары еліміздегі лифттердің шамамен 19%-ы, яғни әр бес лифтінің біреуі ауыстыру немесе үлкен жөндеуді қажет ететін жағдайда деп хабарлаған. Мәселен, лифт саласы бойынша маманданған ұлттық қауымдастық басшысы Ержан Игибаевтың айтуынша, Қазақстанда пайдалану мерзімі асып кеткен лифтілер саны 7 мыңның маңайында, әсіресе Өскемен, Павлодар, Қарағанды және Ақтөбе қалаларында ескірген лифт проблемаға айналған (бұл өңірлерде қаржы тапшылығы және тұрғындардың енжарлығы себеп). Астана мен Алматыда да жағдай оңай емес.

Жыл сайын тозған, қауіпті лифтілердің кесірінен адам шығыны артып барады. Сарапшылар соңғы бес жылда елімізде лифт жабдықтарын монтаждау және пайдалану кезінде техника қауіпсіздігінің сақталмауы салдарынан кемінде алты маманның жұмыс барысында қаза тапқанын айтады. Бұған жоғарыдағы тұрғындардың өміріне қауіпті жағдайларды қосқанда, лифт мәселесі мемлекеттік деңгейде шешуді қажет ететін өзекті түйткілге айналғаны анық.

Лифт шаруашылығында осындай қиын жағдай қалыптасуының бір себебі – құқықтық реттеу мен бақылаудағы олқылықтар. 2013 жылы Үкімет лифт қауіпсіздігін мемлекеттік бақылауды жергілікті атқарушы органдарға (әкімдіктерге) беру туралы шешім қабылдады. Сенатор Б.Орынбасаров бұл қадамды стратегиялық қате деп санайды. Бұған дейін лифттердің қауіпсіздігін қадағалау міндетін Төтенше жағдайлар министрлігі (өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті) атқарып келген еді. Функция әкімдіктерге өткен соң, ол басқа коммуналдық шаруашылық міндеттердің арасында «жоғалып» кетті – арнайы штат бірліктері қысқарып, жауапкершілік айқын анықталмай қалған. Нәтижесінде жергілікті жерлерде лифт инспекциясы формалды түрде ғана жүретін болды. Астана қаласының өзінде 10 мыңнан астам лифтіні бар-жоғы екі-ақ инспектор қадағалайды, оның үстіне олар қаладағы тұрмыстық газ баллондарының қауіпсіздігіне де жауап береді екен. Ал аймақтарда тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық инспекторларының лифт қауіпсіздігі жүйелері бойынша білімі өте төмен деңгейде немесе арнайы мамандар мүлдем жоқ деуге болады.

Сондай-ақ лицензиялау талабының алынып тасталуы лифт саласындағы қызмет сапасына үлкен соққы болды. Үкімет 2014 жылы лифт орнату және қызмет көрсету жұмыстарын міндетті лицензиялауды алып тастады. Бұл шешімнен кейін салаға қажет құрал-жабдығы, білікті мамандары, тіпті рұқсат қағазы жоқ жүздеген ұсақ компаниялар қаптап кірді. Жеңіл жолмен ақша табуды көздеген мұндай жосықсыз лифт фирмалары жауыннан кейінгі саңырауқұлақтай көбейіп, мемлекеттік сатып алу конкурстарында да жеңіске жетіп жүрді. Сарапшылардың айтуынша, қазіргі таңда лифт қызметін көрсететін ұйымдардың кемінде жартысынан астамы лифтпен жұмыс істеуге қажетті аттестаттары мен техникалық базасы жоқ «көлеңкелі» компаниялар. Лифт – қауіпті техникалық құрал, оны монтаждау мен пайдалануға қатаң талаптар қойылады. Алайда лицензиялаудың болмауы осы талаптардың сақталуын қатты босаңсытып жіберді. Ұлттық лифтшілер қауымдастығының президенті Е.Игибаевтың айтуынша, лифт қауіпсіздігінің 60%-ы оны дұрыс орнатуға байланысты. Егер монтаж сапасыз жүргізілсе, одан кейінгі техникалық қызмет қанша жерден дұрыс болса да, қауіпті жағдай туындауы ықтимал. Өкінішке қарай, соңғы жылдары Қазақстанда құрастырылған жаңа лифттердің өзі жиі бұзылады, бұған дәлел – жоғарыда айтылған апаттардың кейбірі жаңадан салынған үйлерде болып отыр.

Тағы бір мәселе – лифт жабдықтарын жаңарту мен алмастыру қарқынының төмендігі. 2011 жылы қабылданған Кеден одағының «Лифттердің қауіпсіздігі туралы» техникалық регламентіне сәйкес, 2025 жылдың 15 ақпанына дейін Қазақстан қауіпті лифтілерді толық ретке келтіріп, тиісті талаптарға сәйкестендіруге тиіс болатын. Сарапшылардың есептеуінше, бұл үшін елде шамамен 7 мың ескі лифтіні ауыстыру қажет еді. Алайда, сала мамандары мемлекет бұл проблеманы уақытында жете түсінбеді деп санайды – үкімет деңгейінде бағдарламалар қабылданып, қаржыландыру арттыру арқылы ескі лифтілерді жаппай жаңарту іске асқан жоқ. Бұрын тозған лифтілерді ауыстыруға республикалық бюджеттен қаржы бөлініп келген болса, кейінгі жылдары бұл міндет жергілікті бюджеттерге жүктелді. Ал жергілікті әкімдіктердің коммуналдық салада су, жылу жүйелерін жөндеу сияқты басым бағыттары көп, сондықтан лифтіні алмастыру шығынына қаражат табу қиынға соғуда. ҚР заңнамасына сай көпқабатты үйдің лифтісі кондоминиумнің (тұрғындардың ортақ меншігінің) бөлігі саналады, яғни лифтіні ауыстыру не жөндеу шығыны тұрғындардың өз мойнында. Әкімдіктер тұрғындармен түсіндіру жұмысын жүргізіп, мемлекет ұсынатын жеңілдетілген қаржыландыру мүмкіндіктерін пайдалану керектігін айтулары тиіс. Мысалы, кей өңірлерде лифт жаңғырту бойынша пайызсыз бөліп төлеу бағдарламалары бар екені белгілі. Бірақ көптеген тұрғын ондай бағдарламалардың барынан бейхабар, не болмаса өз қалтасынан қаражат шығаруға құлықсыз. Бұл да істен шыққан лифтілердің дер кезінде жаңартылмауына әсер етуде.

Апаттардың жиілеуі биліктің де назарын аудармай қалған жоқ. Жоғарыда аталған Астана мен Шымкенттегі резонанстық оқиғалардан кейін Үкімет лифт қауіпсіздігін күшейтуге бағытталған шараларды жариялады. 2024 жылдың соңында Премьер-министр Әлихан Смайылов (наурызда ол Жоғары аудиторлық палатаның төрағасы болып сайланып, орнына Премьер-Министр болып Олжас Бектенов тағайындалды) жауапты органдарға лифт шаруашылығына қатысты талаптарды қатаңдатуды тапсырды. Атап айтқанда, лифттерге қызмет көрсететін компанияларды аттестаттау жүйесін күшейту және қажет болса қайтадан лицензиялау енгізу мәселесі қарастырылады. Сондай-ақ қызмет көрсетуге рұқсат берілген лифт компанияларының бірыңғай электрондық реестрі құрылып, оған әкімдіктер мен тұрғындар ашық қол жеткізе алатын болады. Ең бастысы – аттестатталмаған (рұқсаты жоқ) компаниялардың лифт жөндеу-қызмет көрсетуіне тыйым салу және мұндай заң бұзу фактілері үшін жауапкершілікті күшейту жоспарлануда.

Үкімет басшысының мәлімдеуінше, 2024-2025 жылдары уәкілетті органдар лифт саласында рұқсатсыз жұмыс істеген 15 ұйымның заң бұзушылығын анықтап, олардың 5 компаниясының аттестаттарын тоқтатып тастаған. Бұл – заңсыз, біліксіз қызмет көрсетушілерге қарсы қадамдардың басталғанын көрсетеді. Сонымен бірге, лифт шаруашылығын ретке келтіру үшін салалық ведомство мен әкімдіктерге нақты тапсырмалар жүктелді. Индустрия және құрылыс министрлігіне Астана, Алматы, Шымкент қалаларының және облыстардың әкімдіктерімен бірлесіп, апатты жағдайда тұрған әрі пайдалану мерзімі 25 жылдан асқан лифтілерді ауыстыру және жөндеу бойынша жол карталарын әзірлеп, онда нақты мерзімдер мен қаржыландыру көздерін белгілеу тапсырылды.

Лифт шаруашылығын жаңғыртуға арналған арнайы мемлекеттік бағдарлама қажеттігі де айтылуда. Ұлттық лифтшілер қауымдастығының өкілдері ескірген лифтілерді жаппай алмастыру үшін мемлекет тарапынан жеке бағдарлама қабылдап, бюджеттік қаржыландыру бөлу керек деп есептейді. Сондай-ақ лифт саласындағы лицензиялауды қайтаруды және сапасыз, сертификатталмаған лифт жабдықтарының импортын тыюды ұсынуда. Сарапшылар пікірінше, отандық лифт жасау өнеркәсібін дамыту да ұзақ мерзімді шешімнің бір бөлігі болуы тиіс. Қазақстанда қазір лифт шығаратын бірнеше зауыт болғанымен, олар сұраныстың 20%-ын ғана қамтиды және өнімдерінің негізгі компоненттері шетелден әкелінеді. Импортқа тәуелділік сапа мен қауіпсіздік мәселелеріне әсер ететіндіктен, отандық өндірістің үлесін арттыру маңызды.

Әрине, қабылданған шаралар бірден нәтиже беруі екіталай, бірақ соңғы қайғылы оқиғалар билікті батыл қадамдарға итермелегені анық. Елімізде көпқабатты үйлердің тұрғындары үшін лифт – күнделікті қажеттілік, ал оның қауіпсіз және сенімді болуы өмірлік маңызға ие. Тұрғындар талай рет шағым көтергенімен, мәселе толық шешімін таппай келген. Мәселен, Астанадағы «Арыстан» кешені тұрғындары лифттердің ақаулығы туралы бірнеше рет тиісті органдарға шағымданғандарын, бірақ еш нәтиже шықпағанын айтуда. Шымкенттегі жоғарыда айтылған оқиғада да тұрғындар бұрыннан лифт проблемасы барын ескерткен болатын. Ендігі үміт – билік қолға алған жаңа шаралар мен жоспарларда. Жол карталары іске асып, қаражат уақытылы бөлінсе, 2026-2027 жылдары елімізде жүздеген ескі лифт жаңасына ауыстырылып, талай үйдің тұрғындары үшін қауіпті сапардың орнына қалыпты, қауіпсіз лифт пайдалану күнделікті нормаға айналуы тиіс. 2025 жылы көпқабатты үйлерді жөндеу бағдарламасы аясында 248 лифт жаңасына ауыстырылғаны хабарланды – бұл әлі аз болса да, бастауы жаман емес.

Қорытындылай келе, резонанстық оқиғалар елдегі лифт шаруашылығындағы мәселелердің бетін ашып берді. Қазіргі жағдайда мемлекет лифт қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін кешенді шараларды қолға алуда. Заңнамалық өзгерістер, қатаң бақылау, қаржыландыру және тұрғындардың жауапкершілігі қатар жүруде. Ескі лифтіні ауыстыру – тек техникалық қажеттілік емес, ол адамдардың өмірі мен денсаулығын сақтап қалудың амалы. Жаңартылған, қауіпсіз лифт – әр тұрғынның қауіпсіздігі. Ал адам өмірінен қымбат ештеңе жоқ екенін ескерсек, лифт мәселесін шешу – билік үшін де, тұрғындар үшін де ең өзекті міндеттердің бірі болып қала бермек.