Қазақстанда дропперлікпен күрес қалай жүріп жатыр?

Қазақстанда интернет-алаяқтықпен бірге жаңа сөз күнделікті қолданысқа кірді – дроппер. Бұрын бұл ұғым тек киберқылмыс туралы жаңалықтарда айтылса, қазір студенттерден бастап зейнеткерлерге дейін естіп жүрген түсінікке айналды.

Telegram-дағы «картаңды 24 сағатқа бер – 20 мың теңге табасың» деген ұсыныстар бұрын жеңіл табыс сияқты көрінетін. Бүгінде бұл ұсыныстың бағасы мүлде басқа: банк картасын немесе шотты «жалға беру» енді қылмыстық жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

2025 жылғы 16 қыркүйектен бастап Қазақстан Қылмыстық кодексіне арнайы 232-1 бап енгізілді. Ол дропперлік әрекетті – банк картасын немесе шотқа қолжетімділікті ақшаға беру мен пайдалану – жеке қылмыс ретінде қарастырады.

Бұл өзгеріс кездейсоқ емес. Мемлекет, банктер және құқық қорғау органдары интернет-алаяқтықпен күресте жаңа кезеңге өтті. Енді басты сұрақ – дропперлікпен күрес қалай жүріп жатыр және ол қоғамға қалай әсер етеді?

Дроппер – бұл алаяқтық схемаларда «аралық тұлға» рөлін атқаратын адам. Ол өз атына банк картасын немесе шотты рәсімдейді де, оны басқа адамдарға пайдалануға береді. Көп жағдайда белгілі бір сыйақы үшін. Схема қарапайым:

• Жәбірленушіге жалған инвестиция, несие немесе банк қызметі туралы хабарлама келеді.
• Ол ақша аударады.
• Ақша тікелей алаяққа емес, дроппердің шотына түседі.
• Кейін қолма-қол шешіледі немесе басқа елге аударылады.

Бұл тізбекте дроппер – ең «нақты» тұлға. Ол ел ішінде, банкте тіркелген, нақты деректері бар адам. Сондықтан құқық қорғау органдары үшін алаяқтықтың ізін табуда басты буын – дәл осы дроппер. Қазақстандағы құқық қорғау органдарының стратегиясы да осы логикаға сүйенеді: ақшаның жолын жабу үшін дропперлік тізбекті үзу.

2025 жылы енгізілген 232-1 бап дропперлікті алғаш рет нақты қылмыс ретінде анықтады. Бұл бап бойынша:
• банк шоты немесе картасына қолжетімділікті ақшаға сату;
• үшінші тұлғаға төлем жасауға мүмкіндік беру;
• өз атына шот ашып, оны қылмыстық әрекетке пайдалануға келісу –
бәрі қылмыстық жауапкершілікке жатады.

Жаза әрекеттің ауырлығына қарай айыппұлдан бастап 7 жылға дейін бас бостандығынан айыруға дейін жетуі мүмкін. Кей жағдайда мүлікті тәркілеу де қарастырылады.Маңызды тұсы – заңда «ерікті түрде хабарлап, тергеуге көмектескен адам жауаптан босатылуы мүмкін» деген норма бар. Бұл – жүйеге кездейсоқ кіріп кеткен адамдарды қылмыстық топтан шығару және тергеуге көмектесу үшін енгізілген механизм. Яғни мемлекет дропперлікке тек жазалау емес, алдын алу тұрғысынан да қарайды.

Ресми деректер интернет-алаяқтықтың әлі де өсіп жатқанын көрсетеді. Соңғы мәліметтерге сәйкес:
• Қазақстанда бір жыл ішінде 14 мыңнан астам интернет-алаяқтық тіркелген;
• жалпы залал 6 млрд теңгеден асқан;
• оның шамамен төрттен бірі ғана жәбірленушілерге қайтарылған;
• жүздеген дроппер қылмыстық жауапкершілікке тартылған;
• миллиардтаған теңге күмәнді транзакциялар бұғатталған.

Қаржылық мониторинг агенттігінің деректері де жағдайдың күрделі екенін көрсетеді. Бір ғана жыл ішінде:
• 6,2 мың дроп-карта анықталған;
• олардың айналымы 24 млрд теңгеден асқан.

Бұл көрсеткіштер дропперлік – жеке адамдардың ұсақ әрекеті емес, ұйымдасқан қылмыстық экожүйенің бір бөлігі екенін дәлелдейді.
Сарапшылардың пікірінше, дропперлік көбіне әлеуметтік осал топтар арасында таралған.Олардың ішінде:
студенттер;
жұмыссыз жастар;
қаржылық қиындықтағы азаматтар;
зейнеткерлер.

Көпшілігі «заңсыз әрекетке қатысып жатқанын» толық түсінбеуі мүмкін. Кейбірі тек картасын беріп, кейін оның қылмыстық схемада қолданылғанын біледі. Цифрлық сауаттың төмендігі де үлкен фактор. Онлайн қаржы жүйесінің қалай жұмыс істейтінін түсінбейтін адамдар «бір реттік қызмет» деп ойлап келісуі мүмкін.

Бірақ салдары ауыр: банк шоты бұғатталады, қылмыстық іс қозғалады,
несие алу мүмкіндігі шектеледі, жұмысқа орналасу қиындайды.
Яғни дропперлік – қысқа мерзімді пайда үшін ұзақ мерзімді тәуекел.
Дропперлікпен күрес тек полицияның жұмысы емес. Бұл – банк жүйесі мен мемлекеттік органдардың бірлескен экожүйесі.
Соңғы жылдары енгізілген негізгі шаралар:
күмәнді транзакцияларды автоматты бұғаттау;
шоттағы қаражатты уақытша «мұздату»;

бір адамға берілетін карталар санын шектеу;
10-нан көп картасы бар клиенттерді тексеру;
антифрод орталықтары арқылы дерек алмасу.

Ұлттық төлем жүйесі мен банктер тәулік бойы ақпарат алмасатын антифрод-орталықтарды күшейтуде. Бұл күмәнді төлемдерді ерте анықтауға мүмкіндік береді. Дегенмен бұл шаралардың жанама әсері де бар. Кейде күмәнді операцияға байланысты шоты бұғатталған азамат күнделікті төлем жасай алмай қалады. Сондықтан құқықтық кепілдер мен шағымдану механизмдерін жетілдіру маңызды. Қылмыстық топтар дропперлерді тек пайдаланып қана қоймай, қысым көрсетуі де мүмкін. Кейбір жағдайларда олар қорқыту, бопсалау арқылы картаны қайта пайдалануға мәжбүрлейді. Бұл дропперлік тек «жеңіл табыс» емес, қылмыстық ортаға кіру екенін көрсетеді. Бір рет келісім берген адам кейін бұл жүйеден оңай шыға алмайды. Сондықтан құқық қорғау органдары алдын алу жұмысына ерекше мән беріп отыр.

Қазақстанда дропперлікпен күрес енді нақты құқықтық және техникалық инфрақұрылымға сүйенеді. Бірақ сарапшылар бір нәрсені жиі айтады: жазалау ғана жеткіліксіз.

Дропперлік – үш фактор түйіскен жерде өседі:
әлеуметтік осалдық; цифрлық сауаттың төмендігі;«оңай ақша» мәдениеті.
Егер осы факторлар өзгермесе, жаңа дропперлер пайда бола береді.

Сондықтан тиімді саясат бірнеше бағытты қамтуы керек:
• жастарға арналған нақты түсіндіру кампаниялары;
• заңды табыс табу мүмкіндіктерін кеңейту;
• банктер мен операторлар арасындағы дерек алмасуды күшейту;
• жәбірленушілерге залалды қайтару процесін жеңілдету;
• ерікті түрде хабарлаған дропперлерді жүйеден шығару механизмін дамыту.

Қазақстанда дропперлікпен күрес енді тек кеңес берумен шектелмейді. Заң күшейді, банктердің бақылауы артты, антифрод жүйелері дамып жатыр.
Бірақ ең үлкен өзгеріс – қоғамдық түсінікте. Бұрын «картаңды беріп, ақша табу» ұсақ қызмет сияқты көрінсе, қазір ол толыққанды қылмыс ретінде қабылдана бастады. Алдағы жылдары негізгі нәтиже жазалау санымен емес, жаңа дропперлердің азаюымен өлшенеді.