Автокөліктерді қайта өңдеу бағдарламасы: механизм мен сын-ескертпелер

Оның мақсаты – ескі техниканы жаңасына ауыстыру және экожүйені қорғау. Министрліктердің мәліметі бойынша, 2024 жылы «Жасыл даму» бағдарламасы ескі автокөлікке 1 миллион теңгеге дейін өтемақы беретін жаңа кезең бастады. Дегенмен, қоғам арасында «көлікті тізімнен шығарғанымен, шын жойылмайды» деген даулылар бар, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Жоғары Аудиторлық Палата жүргізген тексеріс нәтижесінде кейбір өндіргіштік мәселелер анықталды: жиналған қаражаттың 99,6%-ы (259 млрд теңге) көлік саласын қолдауға жұмсалып, экожобаларға аз кеткені белгілі болды; 58 мың автокөлік бойынша утилизациялық төлем расталмағаны анықталды және бұл 309,8 млрд теңге шығынға әкелді.

Қазақстанда «автокөлікті утилизациялау туралы» заң 2016 жылы қабылданып, 2017 жылдан бастап күшіне енді. Оған сәйкес автокөліктің соңғы иесі ескі көлікті бекітілген тәртіппен тапсыруға міндетті. 2017 жылы енгізілген бастапқы бағдарламада толық жарақталған көлік үшін 150 мың теңге, ал жүрмейтінін (мотор, тұтқырлық т.б. жоқ) расталған көлік үшін 48 мың теңге өтемақы қарастырылған еді. Бұл механизм автокөлік иесіне жаңа көлік сатып алуға жеңілдікті сертификат беруге негізделген.

Содан бері бағдарлама бірнеше рет жаңартылды. 2024 жылы Үкімет «Жасыл даму» Ұлттық операторы арқылы ескі автокөліктер мен ауыл шаруашылығы техникаларын утилизациялауға 1 миллион теңгеге дейін өтемақы беретін жаңа жобасын іске қосты. Экология министрлігі өкілдері төлемдердің экожобаларға жұмсалатынын айтады, ал Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі утилизациялық алымды бюджетке түсетін салық ретінде қарастырып отыр. Заңда импортталған 7 жылдан астам көлікке тыйым салу сияқты шектеулер де бар.

Өткізу тәртібі:

• Өтініш беру. Автокөлік иесі арнайы өңдеу орталығына (автомобиль қайта өңдеу пункті) ескі көлігін өткізеді.

• Техникалық комиссия. Көлік құжаттарын тексеріп, оның утилизацияға жарамды екені расталады.

• Физикалық жою. Комиссия растаған көліктер жоюға жіберіліп, метал және бөлшектеріне бөлінеді.

• Құжат рәсімдеу. Утиль сертификаты мен көлікті тіркеуден шығару құжаттары дайындалады.

• Өтемақы төлеу. Көлік иесіне банк арқылы ұтыс немесе сертификат беру рәсімі өтеді (су жаңа көлік сатып алу үшін пайдаланылады).

Мұнда көлік тіркеуден шығарылып, оның орнына утилизациялық төлем немесе сертификат беріледі. Яғни, көлік физикалық жойылғанда ғана меншіктен ресми түрде шығарылады.

ҚР Жоғары аудиторлық палатасы 2023 жылғы екінші жартыжылдық қорытындысында утилизация жүйесі толық орындалмағанын хабарлады. Аудиторлардың айтуынша, Қазақстанда ескі автокөлік саны кеми қойған жоқ; орташа жас 22-ге жетіп, техникалық қатесі бар көліктер 2017 жылмен салыстырғанда 1,5 есе өскен. Сонымен қатар, «Жасыл даму» операторының есебінде утилизация ақысын төлейтін кәсіпорындардың тізімі жоқ екен: 58 мың автокөлік бойынша төлем расталмаған болып шықты, бұл 309,8 млрд теңге шығынға тең. Яғни, мұндай көліктер утилизация рәсімінсіз пайдалануда жүрген.

Аудиторлар утилизация алымынан түскен қаражаттың басым бөлігі (99,6%, яғни 259 млрд теңге) автомобиль өнеркәсібін қолдауға бағытталғанын, ал экологияға небәрі 0,4%-ы жұмсалғанын көрсетті. Бұл көпшілік күткен саясатқа сай емес: бастапқы мақсат – ескі техника өндірісін азайтып, қоршаған ортаны қорғау болғандықтан, жиналған қаражат екологиялық жобаларға да үлестірілуі тиіс еді. Одан бөлек, аудит есебінде заң бұзу фактілері де анықталды (277 млн теңге көлемінде) және қаржы жұмсаудың тиімсіздіктері туралы мәліметтер жарияланды.

Қоғамда көлік иелері кейбір көліктің тізімнен шығарылып, шын жойылмауы мүмкін екенін айтып даулаған. Мысалы, белсенділер ескі көлікті қайта өткізгенін көрсете отырып, кейбір зауыттарда олар тасада шашылып жатуы ықтимал деп даулы болған. Дегенмен ресми орындар мұндай мәліметті жоққа шығарады. Экоминистрлігінің өкілі Ә. Бектібаев айыптауларды негізсіз деп есептейді және «Жасыл даму» корпорациясы жыл сайын аудиттен өткен қаржы есептерін жариялайтынын айтты. Оның мәліметінше, утилизация ақшасынан түскен қаражат бірінші кезекте экологиялық жобаларға бағытталмақ.

Жоғары аудит палатасының ұсынысында мемлекеттік кірістер органдарына утилизациялық төлемнің төленуін қатаң бақылауды күшейту, сондай-ақ ақшаны экожобаларға тиімді жұмсау механизмін жетілдіру айтылған. Бұған қоса, сарапшылар мынадай ұсыныс білдірді:

• Транспаренттілік: Утилизациялық өтемақылар жүйесін және олардың қалай бөлінетінін халық алдында ашық көрсету керек. Мәселен, «Жасыл даму» барлық қаржылық операцияларды SmartGov сияқты ашық платформаларға орналастыруы тиіс.

• Зауыт-инфрақұрылымын дамыту: Қарағандыдағы RecyclingCompany секілді зауыттардың жағдайын ретке келтіріп, заң талаптарына сәйкес жұмыс істейтінін қадағалау қажет. Отырарлық зауыттар 2023 жылы мемлекет меншігіне өтуге тиіс болғанымен, орын алған кедергілер бар делінеді. Мемлекет қосымша жаңа қайта өңдеу кешендерін салуды жоспарлап отыр.

• Аудит пен жазалау: Белсенділер айтқандай сыбайластық белгілері болса, уақтылы тергеу жүргізіп, кінәлілерді жауапқа тарту керек. Жоғары аудит палатаcының дерегінше, заң бұзушылықтар үшін 277 млн теңгеге айыппұл салынған, әрі жауапты органдар әлі оңтайландыруда елеулі мәселелер бар.

• Бағдарламаның тиімділігін арттыру: Өтемақы мөлшерін нақты бақылап, көлік иелерін бағдарламаға белсенді тарту үшін насихат жұмысын күшейту қажет. Қазіргі бағдарлама жаңа экология мен индустрияны дамыту жоспарларына сай қайта қаралуда, оның құрамында импортқа тыйымдар мен салық жеңілдіктері бар екені айтылды.

Қорыта айтқанда, көлік утилизациясы бағдарламасы іске қосылғанына алты жыл болды, бірақ ол толық нәтиже бермеді. Мамандардың айтуынша, жүйенің әлеуметтік-экономикалық әсерін күшейту үшін заңнаманы және өндірісті заманауи талапқа сай жетілдіру керек. Оған қоса, жұртшылықтың жоғары орын алған сындарын ескере отырып, механизмдерді ашық әрі әділ қылу маңызды. Ресми деректер мен аудит қорытындылары төменде талқыланған.