Қазақстандағы гендерлік теңдік: жетістіктер, сын-қатерлер және жаңа саясат

Гендерлік теңдік – заманауи қоғамның тұрақты дамуы мен әлеуметтік әділеттіліктің маңызды көрсеткіштерінің бірі. Әйелдер мен ерлердің құқықтары мен мүмкіндіктерін тең қамтамасыз ету экономикалық өсімге, демократиялық институттардың нығаюына және әлеуметтік тұрақтылыққа тікелей әсер етеді. Қазақстан соңғы жылдары гендерлік саясатты жетілдіру бағытында бірқатар реформаларды жүзеге асырып келеді. Дегенмен халықаралық рейтингтер елдегі жағдайдың біркелкі емес екенін көрсетеді: кейбір салаларда айтарлықтай ілгерілеу байқалса, енді бір бағыттарда жүйелі мәселелер сақталып отыр, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Экономикалық зерттеулер институтының мәліметтеріне сәйкес, Қазақстандағы гендерлік теңдіктің деңгейін бағалау үшін бірнеше халықаралық индекстер қолданылады. Олардың ішінде ең танымалдары – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) Әлеуметтік институттар мен гендер индексі (SIGI) және Дүниежүзілік экономикалық форумның Глобалдық гендерлік алшақтық индексі (Global Gender Gap Index). 

SIGI индексі

OECD әзірлеген SIGI индексі әйелдерге қатысты әлеуметтік институттардағы дискриминация деңгейін өлшейді. Ол заңдардағы шектеулерді, әлеуметтік нормаларды және қоғамдағы дәстүрлі көзқарастарды талдайды.

2023 жылғы есеп бойынша Қазақстан дискриминация деңгейі төмен елдер тобына енгізілген. Елдің көрсеткіші шамамен 21 % деңгейінде бағаланған.

Бұл дегеніміз – заңнамалық база мен мемлекеттік саясатта әйелдердің құқықтарын қорғау тетіктері салыстырмалы түрде жақсы дамығанын білдіреді. Алайда сарапшылар әлеуметтік нормалар мен еңбек нарығындағы теңсіздік мәселелері әлі де бар екенін атап өтеді.

Global Gender Gap Index

Дүниежүзілік экономикалық форумның гендерлік алшақтық индексі төрт негізгі бағытты бағалайды:

• экономикалық қатысу мен мүмкіндіктер

• білім беру

• денсаулық және өмір сүру ұзақтығы

• саяси өкілдік.

2025 жылғы есепте Қазақстан 148 елдің ішінде 92-орынды иеленді.

Соңғы жылдардағы динамика:

Бұл деректер Қазақстанда гендерлік саясат жүргізіліп жатқанымен, әсіресе экономика мен саясаттағы әйелдердің үлесі жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Қазақстандағы гендерлік саясаттың негізгі бағыттары

Қазақстанда гендерлік теңдік мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты ретінде қарастырылады. Бұл саладағы стратегиялық құжат – Қазақстан Республикасындағы отбасылық және гендерлік саясат тұжырымдамасы (2030 жылға дейін).

Отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы заң

Жаңа заң әйелдер мен балалардың қауіпсіздігін күшейтуге бағытталған. Оның негізгі нормалары:тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін қылмыстық және әкімшілік жауапкершілікті күшейту; жәбірленушілерді қорғау тетіктерін кеңейту; агрессорға қатысты шектеу шараларын енгізу; психологиялық және әлеуметтік көмек жүйесін дамыту.

Бұл заң әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықпен күресте маңызды институционалдық қадамдардың бірі ретінде қарастырылады.

Бұл үрдіс халықаралық ESG стандарттары мен корпоративтік жауапкершілік талаптарының күшеюімен байланысты.

Қазақстан үшін гендерлік теңдікті қамтамасыз етудің бірнеше басым бағыты бар:

1. Әйелдердің саясаттағы үлесін арттыру
Парламент пен жергілікті мәслихаттарда әйелдердің қатысуын көбейту.

2. Экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту
Әйелдер кәсіпкерлігін қолдау және еңбек нарығындағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету.

3. Білім мен технология саласындағы теңдік
STEM бағытында қыздардың қатысуын арттыру.

4. Тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күрес
Құқық қорғау және әлеуметтік қызметтердің тиімділігін арттыру.

Қазақстан гендерлік теңдік мәселесінде бірқатар институционалдық реформаларды жүзеге асырды және халықаралық рейтингтерде дискриминация деңгейі төмен елдер қатарына кіреді. Алайда экономикалық және саяси саладағы гендерлік теңсіздік, сондай-ақ әлеуметтік стереотиптер әлі де өзекті мәселе болып отыр.

Алдағы жылдары мемлекеттік саясаттың тиімділігі тек заңнамалық өзгерістермен ғана емес, қоғамдағы көзқарастың өзгеруімен де айқындалады. Гендерлік теңдік – тек әйелдердің мәселесі емес, ол елдің экономикалық дамуы мен әлеуметтік тұрақтылығының маңызды факторы.