Америкалық комиссия Қазақстанды «арнайы бақылау тізіміне» енгізуді ұсынды

Елде ислам, православие, католицизм, протестанттық қауымдар және басқа да конфессиялар бар. Конституцияда әр азаматтың ар-ождан бостандығы туралы құқығы бекітілген. Бірақ халықаралық саясаттың тілі көбіне елдің ішкі шындығына басқа өлшеммен қарайды, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Соңғы уақытта осындай пікірталас тудырған мәселелердің бірі – АҚШ-тағы Халықаралық діни еркіндік жөніндегі комиссияның (USCIRF) Қазақстанды діни бостандық бұзылуы бойынша «арнайы бақылау тізіміне» (Special Watch List, SWL) енгізуді ұсынуы.  Бұл жаңалық бір қарағанда үлкен дипломатиялық жанжал сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде бұл – бірден санкция немесе жазалау шарасы емес. Дегенмен мұндай ұсыным халықаралық беделге, саяси диалогқа және келіссөздердегі позицияға әсер ететін тәуекел индикаторы ретінде қарастырылуы мүмкін.

Алдымен бұл ұсынымды жасаған ұйымға тоқталайық. USCIRF – АҚШ-та құрылған тәуелсіз комиссия. Оның негізгі міндеті – әлем елдеріндегі діни еркіндік жағдайын бақылау және жыл сайын АҚШ үкіметіне есеп ұсыну.

Комиссия елдерді үш негізгі санатқа бөлу туралы ұсыным береді:

1. CPC (Countries of Particular Concern) – діни еркіндік ауыр және жүйелі түрде бұзылатын елдер;

2. SWL (Special Watch List) – жағдайы алаңдататын, бірақ CPC деңгейіне толық жетпеген мемлекеттер;

3. Бақылау жүргізілетін басқа елдер.

Маңыздысы – USCIRF тек ұсыным береді. Соңғы шешімді қабылдайтын орган – АҚШ Мемлекеттік департаменті және атқарушы билік. Яғни комиссияның есебінде елдің аты аталуы – автоматты түрде санкция енгізіледі деген сөз емес. Бірақ ол халықаралық саясаттағы маңызды сигнал ретінде қабылданады.

USCIRF-тің 2026 жылғы жылдық есебінде Қазақстан SWL санатына ұсынылған мемлекеттердің бірі ретінде көрсетілген. Есепте бірнеше негізгі мәселе аталады. Комиссияның пікірінше, есеп қамтыған кезеңде Қазақстанда:

• бейбіт діни қызметке байланысты адамдардың ұсталу фактілері;

• кейбір діни азшылық топтарға қатысты қысым;

• «экстремизм» туралы заң нормаларын қолдану тәжірибесі;

• діни қызметті реттейтін ұлттық заңнаманың шектеуші элементтері

сияқты жағдайлар байқалған.

Әсіресе комиссия діни қызметті тіркеу, миссионерлік қызметті бақылау, діни әдебиеттерге сараптама жүргізу сияқты рәсімдерді ерекше атап өтеді. USCIRF сарапшыларының пікірінше, бұл механизмдер кейде құқық қолдану барысында шамадан тыс шектеуге айналуы мүмкін. Әрине, бұл бағалаулар – халықаралық ұйымның көзқарасы. Қазақстан билігі мұндай сынмен әрдайым келісе бермейді және елдегі діни тұрақтылықты сақтаудың маңызын алға тартады.

Қазақстанның құқықтық жүйесінде діни бостандық ресми түрде бекітілген. Мысалы, Конституцияның 22-бабында әр адамның ар-ождан бостандығына құқығы бар екені нақты жазылған. Сонымен қатар бұл құқықты жүзеге асыру басқа азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбауы тиіс екені көрсетілген. Ал 2011 жылы қабылданған «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң Қазақстанның зайырлы мемлекет екенін және барлық конфессиялардың теңдігін атап өтеді. Сонымен бірге заңда діни қызметті реттейтін бірқатар талаптар бар:

• діни ұйымдарды тіркеу рәсімі;

• миссионерлік қызметті арнайы рұқсат арқылы жүргізу;

• діни әдебиеттерге дінтану сараптамасы;

• қоғамдық қауіпсіздікке байланысты шектеулер.

Қазақстан билігінің түсіндіруінше, бұл талаптардың негізгі мақсаты – діни экстремизм мен радикализмнің алдын алу. Ал халықаралық құқық қорғау ұйымдары кейбір жағдайда бұл механизмдер шамадан тыс реттеу ретінде көрінуі мүмкін екенін айтады. Пікірталастың негізгі өзегі де осы жерде жатыр.

SWL тізіміне ұсынылу – санкция емес. Бірақ оның саяси және дипломатиялық салдары болуы мүмкін. Бұл мәселені түсіну үшін АҚШ-тың Халықаралық діни еркіндік туралы заңы (IRFA) қалай жұмыс істейтінін білу керек. Бұл заңға сәйкес АҚШ президенті жыл сайын әлемдегі жағдайды қарап, діни еркіндік ауыр түрде бұзылған елдерді CPC ретінде белгілей алады. Мұндай жағдайда түрлі жауап шаралары қарастырылуы мүмкін:

• дипломатиялық ескерту;

• ресми айыптау;

• мәдени және ғылыми алмасуды шектеу;

• кейбір сапарларға шектеу қою;

• қаржылық көмекті қайта қарау.

Ал SWL – осы санкциялық механизмге дейінгі аралық санат. Ол Frank R. Wolf актісі арқылы енгізілген және «ауыр, бірақ CPC деңгейіне толық жетпейтін» жағдайларға қолданылады. Яғни SWL – ескерту сипатына жақын категория.

Практикада SWL-ға ену бірден экономикалық немесе саяси жазалау шараларын білдірмейді. Бірақ оның бірнеше ықтимал салдары болуы мүмкін.

Біріншісі – беделдік әсер. Елдің аты халықаралық есептерде жиі аталса, оған медиа мен құқық қорғау ұйымдарының назары артады. Бұл кейбір инвесторлар үшін «саяси тәуекел» көрсеткіші ретінде қарастырылуы мүмкін.

Екіншісі – дипломатиялық келіссөздердегі фактор. Адам құқықтары тақырыбы кейде сауда немесе әкімшілік келіссөздерде қосымша аргумент ретінде қолданылуы мүмкін. Кейбір америкалық сарапшылар діни еркіндік мәселесін белгілі бір сауда режимдерімен байланыстыру ұсыныстарын да айтқан. Бұл ұсыныстар міндетті түрде жүзеге асады деген сөз емес. Бірақ халықаралық күн тәртібінде мұндай мәселенің бар екенін көрсетеді.

Үшіншісі – серіктестік қатынастардағы сенім факторы. Адам құқықтары мен азаматтық еркіндік мәселелері кейде қауіпсіздік немесе экономикалық жобалардың көлеңкесінде қалып қояды. Ал SWL сияқты белгі бұл тақырыпты қайтадан алдыңғы қатарға шығарады. Бұл жағдайда мемлекетке түсіндіру жұмыстары көбейеді, халықаралық диалог күрделене түседі.

Маңыздысы – USCIRF ұсынымы міндетті түрде қабылданады деген кепілдік жоқ. АҚШ Мемлекеттік департаменті комиссияның ұсынысын қабылдамауы да мүмкін. Сонымен қатар халықаралық тәжірибеде кейбір елдер бір жыл тізімде болып, кейін одан шығарылған жағдайлар да кездеседі. Дегенмен мұндай ұсынымды мүлде елемеу де дұрыс емес. Халықаралық саясатта құқықтық имидж ұзақ уақыт бойы қалыптасады. Бүгінгі сын ертең визалық саясатқа, санкциялық шешімдерге немесе сауда келіссөздеріне аргумент ретінде қолданылуы мүмкін.

Сарапшылардың пікірінше, ең тиімді тәсіл – алдын алу саясаты. Бұл бірнеше бағытта жүзеге асуы мүмкін:

• діни қызметті реттеу нормаларын халықаралық стандарттармен салыстыру;

• тіркеу және сараптама рәсімдерінің ашықтығын арттыру;

• сот шешімдерінің дәлелділігі мен құқықтық негізін күшейту;

• құқық қолдану тәжірибесін тұрақты талдау.

Қазақстан заңнамасының өзінде зайырлылық, теңдік және ар-ождан бостандығы қағидаттары бар. Сондықтан негізгі мәселе көбіне заң мәтінінде емес, оны қолдану тәжірибесінде жатыр. Халықаралық ұйымдардың сыны да, мемлекеттік құрылымдардың түсіндіруі де бір шындықты көрсетеді, қазіргі әлемде құқықтық имидж – тек ішкі саясаттың мәселесі емес, сыртқы саясаттың да маңызды элементі. Ал бұл жағдайда ең тиімді жауап – диалог, ашықтық және құқықтық жүйені үнемі жетілдіріп отыру.