Мейірбике қабылдауы бір жылда қандай нәтиже берді

Емханаға барған қазақстандықтың ең жиі айтатын шағымы – «кезек көп, дәрігерге жазылу қиын». Осы мәселені «тек жаңа ғимарат салумен» немесе «дәрігер санын ғана көбейтумен» шешу оңай емес. Жүйе ішінде пациентті дұрыс бағыттайтын, дәрігердің уақытын ұтымды пайдаланатын механизм керек, деп хабарлайды Sn.kz.

Соның бірі – мейірбикелердің (әсіресе кеңейтілген практикадағы мейірбикелердің) пациентті өз бетінше қабылдауы. Бұл өзгеріс халыққа «дәрігердің жұмысын мейірбике істеп жатқандай» болып көрінуі мүмкін, бірақ ресми құжаттарда айтылатын логика басқа: дәрігер – күрделі клиникалық шешімге, мейірбике – тұрақты бақылау, алдын алу, скрининг, қарапайым шағымдарды сұрыптауға көбірек уақыт бөлуі тиіс.

Алдымен ауқымды түсініп алайық. 2025 жылдың басында тіркелген халық саны 20 миллионнан асады, оның шамамен 38%-ы ауылда тұрады. Елде 677 бастапқы буын нысаны жұмыс істейді (қалалық/ауылдық үлесі де көрсетілген). Тіркелген халықтың 75%-ын мемлекеттік ұйымдар (шамамен 15 млн), 25%-ын жекеменшік ұйымдар (шамамен 5 млн) қамтиды. Бұл сандар «реформа неге бір күнде нәтиже бермейді?» деген сұраққа жауап береді. Бастапқы буын – ең үлкен жүйе, ол жерде кез келген өзгеріс мыңдаған учаске мен миллиондаған адамға таралады.

Енді «мейірбике қабылдауы» дегеннің өзі не? Жаңа редакциядағы ПМСП стандартының анықтамаларында «кеңейтілген практикадағы мейірбике» бастапқы буын мамандарының ішінде бөлек көрсетіледі. Сол құжатта «дәрігерге дейінгі көмек» ұғымы да нақты жазылған, ол – орта буын медицина қызметкерлері өз бетінше немесе мультидисциплинарлық топ құрамында көрсететін көмек. Міндеттеріне пациент жағдайын бағалау, дәрігерге дейінгі диагноз қою, араласу жоспарын белгілеу, манипуляциялар мен процедураларды орындау, күтім сияқты жұмыстар кіреді. Яғни, қағаз жүзінде мейірбикенің рөлі «дәрігердің көмекшісі» деңгейінен жоғарырақ сипатталып отыр.

Мейірбике қабылдауы енгізілгенде дәрігердің жұмыс уақыты да қайта қаралды. Ресми түсіндірмеде бұған дейін учаскеде дәрігер науқас қабылдауға 4–5 сағат арнаса, жаңа редакцияда бұл уақыт 6 сағатқа дейін ұзартылатыны айтылды. Мұндағы мақсат – тек «көп адам қарау» емес, профилактика мен ерте анықтауға, динамикалық бақылауға уақыт қалдыру. Сонымен бірге маршрут қайта қаралып, мейірбике қабылдауы енгізілгені, профильді мамандарға өздігінен жазылу мүмкіндігі артқаны және «тірі кезектен» жоспарлы кестеге көшу бағыты жарияланды.         

Енді «бір жылда қандай өзгеріс болды?» дегенге келейік. Ел көлемінде мейірбике қабылдауының таралуы туралы мәліметтерде ПМСП ұйымдарының жүздегенінде модель енгізіліп жатқаны айтылады; белгілі бір кезеңде 692 ұйымның 243-і (яғни 35,1%) дербес мейірбике қабылдауын іске қосқаны көрсетілген. Сол деректе 2025 жылдың 9 айында мейірбикелер қабылдаған пациенттер саны 5,7 миллионға жеткені де айтылады. Бұл – халық сұранысының барын көрсететін үлкен сан, егер адам мейірбикеге жайдан-жай бармаса, демек ол жерде шынымен қажет қызмет болған.

Кезек мәселесіне әсерін халық қалай сезеді? Ресми деректерге сүйенген жария ақпараттарда кей ұйымдарда дәрігерге жазылу мерзімі 5-7 күннен 3 күнге дейін қысқарғаны айтылды. Тағы бір маңызды нүкте – «динамикалық бақылау», пресс-конференцияда динамикалық бақылаумен қамту 38%-ға дейін өсіп, кей тексерулердің «жарамдылық мерзімі» (яғни қайталап тапсыру арасындағы қисынды аралық) 10 күннен 1-3 айға дейін ұзарғаны көрсетілді. Бұны қарапайым тілге аударсақ, кей талдауларды «әр он күн сайын қайта тапсырып шаршау» азаяды, ал бақылау жүйелі болады деген сөз.

Тағы бір «көрінбейтін», бірақ өте маңызды нәтиже – кадрлық қамтамасыз ету. Бастапқы буында учаскелердің құрылымында 80% – жалпы практика дәрігерлері, 13% – педиатриялық, 6% – терапиялық учаскелер екені айтылды. Қамтамасыз етілу деңгейі бойынша жалпы практика дәрігерлері 87%, орта буын мамандар 81% деңгейінде көрсетілді (педиатр/терапевт бағыттарында да 84–85% шамасында). Бұл жерде мейірбике қабылдауы «кадр жетіспеушілігін бірден шешеді» деп айту қате, бірақ дәрігер жетіспейтін жерде мейірбикенің кәсіби рөлін кеңейту – уақыт ұтуға мүмкіндік береді.

Дегенмен, жүйенің әлсіз жері де осы тұстан шығады, мейірбикеге көбірек міндет жүктелсе, оның жауапкершілігі, дайындығы және еңбекақысы да соған сай болуы керек. Стандартта мультидисциплинарлық топтың құрамына әртүрлі мейірбикелердің (кеңейтілген практика, учаскелік, жалпы практика) кіретіні жазылады. Бірақ қағаздағы «топ» шынайы өмірде толық жасақталмаса, жүктеме нақты бір адамның мойнына түседі. Сондықтан «мейірбике қабылдауы» табысты болуы үшін кадрды қайта даярлау ғана емес, жұмыс процесін (құжат айналымы, электрондық жүйе, кабинет инфрақұрылымы) дұрыс құру қажет.

Екінші түйін – халықтың қабылдауы. Қазақстанда көп адам «дәрігер көрсе ғана ем дұрыс» деп ойлайды. Мұндай сенім бір күнде өзгермейді. Бірақ мейірбике қабылдауын «дәрігердің орнын басу» деп емес, дәрігерге тезірек жетудің жолын қысқарту деп түсіндіру маңызды. Мейірбике пациентті сұрыптап, негізгі көрсеткіштерін өлшеп, алдын ала мәліметті дайындаса, дәрігер күрделі шешімге көбірек уақыт бөледі. Бұл логика ресми түсіндірмелерде де дәл осылай берілген, мейірбике кей міндетті алып, дәрігерді күрделі жағдайларға шоғырландыру керек.

Үшінші түйін – цифрландыру мен тәртіп. 2020–2021 жылдары-ақ Үкіметтің ПМСП жөніндегі материалдарында нормативтік базаны жаңарту, сервисті жетілдіру айтылып, кейінгі жылдары да өзгерістер жалғасты. Мәселен, бір шолу материалында 2020 жылы қабылданған шешімдер нәтижесінде 36 нормативтік акт қайта қаралғаны, пациенттің сервисі күшейіп, профильді мамандарға өздігінен жазылу 16 есе артқаны, ал жеке КДЗ-ға жазылу 5 есе өскені көрсетілген. Мұндай цифрлар «кезек азаюы» тек медицина кадры емес, ұйымдастыру екенін дәлелдейді, егер жүйе адамның қозғалысын дұрыс бағыттаса, кезек те азаяды.

Қорыта айтқанда, «мейірбике қабылдауы» – Қазақстанның бастапқы буынындағы ең прагматикалық өзгерістердің бірі. Ол бір жағынан дәрігердің уақытын босатуға тырысады, екінші жағынан халыққа «емханаға кірудің» жаңа есігін ашады. Бірақ «жылдық нәтиже жақсы екен» деп тоқмейілсу ерте. Алдағы шешуші сұрақтар мыналар: кеңейтілген практикадағы мейірбикелердің сапалы даярлығы қалай өлшенеді, олардың еңбегі қалай ынталандырылады, және ең бастысы – пациентке көрсетілетін көмектің сапасы кезек қысқаруымен бірге өсіп жатыр ма? Бұған жауап беру үшін ведомство ашық көрсеткіштерді (күту уақыты, қайта қаралу жиілігі, қателік/шағым статистикасы) тұрақты жариялап отырса, қоғам сенімі де тезірек қалыптасады.