Зейнетақы шотындағы минус нені білдіреді

Зейнетақы шотындағы минус белгісін көп адам ақшаның жоғалып кетуімен байланыстырады, бірақ шын мәнінде жағдай басқаша. Көп жағдайда бұл инвестициялық табыстың уақытша төмендеуін көрсетеді. Яғни адамның өзі аударған жарнасы сол күйінде шотта тұрады, тек сол қаражаттан түскен инвестициялық табыс нарықтағы жағдайға байланысты күн сайын өзгеріп отырады. Бұл әсіресе облигациялардың бағасы түскен кезде немесе теңге күшейіп, шетел валютасындағы активтердің теңгемен бағалануы арзандап көрінген кезде байқалады. Сондықтан шоттағы минус белгісі ұзақ мерзімді шығынды емес, қысқа мерзімді нарықтағы өзгерісті білдіреді. Ресми органдар да бұл құбылысты бірнеше рет түсіндірген.

Жүйенің қалай жұмыс істейтінін қарапайым түрде түсіндіруге болады. Жеке зейнетақы шотындағы жалпы сома үш бөліктен құралады. Біріншісі жарналар, яғни адамның өзі аударған ақша. Екіншісі инвестициялық табыс, яғни сол қаражаттың инвестициядан түскен өсімі немесе төмендеуі. Үшіншісі шегерімдер мен қозғалыстар. Бұған біржолғы зейнетақы төлемдері, аннуитетке аудару, жеке инвестициялық басқарушыға қаражат беру, бұрын қолданылған салық ұсталымдары және кейбір техникалық түзетулер жатады.

БЖЗҚ түсіндірмесіне сәйкес, шоттағы ақша күн сайын қайта есептеледі. Инвестициялық табыс бір күнде оң болуы мүмкін, ал келесі күні теріс болуы мүмкін. Сондықтан адам үзінді көшірмені ашып, бір күні плюс, келесі күні минус көрсе, бұл ақша жоғалды дегенді білдірмейді. Бұл тек сол күнгі нарықтағы бағалардың өзгергенін көрсетеді.

Бұл тақырыптың неге 2025 жылдың бірінші тоқсанында қайта көтерілгенін түсіну үшін сол кезеңдегі жағдайға қарау керек. Ұлттық банк 2025 жылғы 1 сәуірдегі презентациясында дәл осы кезеңде салымшылар шоттарында инвестициялық табыстың төмендегені байқалғанын айтты. Оның себебі де нақты түсіндірілді. Мемлекеттік бағалы қағаздардың нарықтық бағасы олардың кірістілігі өскен кезде төмендеді. Қарапайым тілмен айтқанда, нарықта жаңа облигациялар жоғары пайызбен ұсыныла бастағанда, бұрын алынған төмен пайызды облигациялар арзандайды.

Зейнетақы қорының портфелінде мұндай құралдар көп болғандықтан, олардың бағасы уақытша төмендеп, жалпы инвестициялық табысқа әсер етті. Бұл қалыпты нарықтық құбылыс. Мұнда ешқандай ақша жоғалу немесе жымқыру жоқ. Бұл тек активтердің қайта бағалануы.

2025 жылдың жылдық нәтижелері де осыны дәлелдейді. ЕНПФ мәліметіне сәйкес, 2025 жылы инвестициялық табыс көлемі 1,77 трлн теңгені құрады. Ал жылдық табыстылық 7,43 пайыз болды. Бұл көрсеткіштер жүйенің ұзақ мерзімде жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді.

Сол есепте тағы бір маңызды фактор айтылған. 2025 жылы теңге АҚШ долларына қатысты күшейген. Зейнетақы активтерінің шамамен 41 пайызы шетел валютасында сақталады. Сондықтан теңге нығайған кезде бұл активтердің теңгемен есептелген құны уақытша төмендеп көрінеді. Бұл жерде маңызды нәрсені түсіну керек. Валютадағы активтердің өзі жоғалып кеткен жоқ. Олар сол күйінде сақталып тұр. Тек теңгемен есептегендегі бағасы уақытша аз көрінді. Егер керісінше теңге әлсіресе, бұл активтер қайтадан қымбаттап көрінеді.

Сондықтан зейнетақы шотындағы минус белгісіне қысқа мерзімді көрсеткіш ретінде қарау керек. Ұзақ мерзімде жүйе инвестициядан табыс табуға бағытталған. Ал күнделікті өзгерістер нарықтың табиғи бөлігі болып табылады.

Ұзақ мерзімді көрініс әлдеқайда тұрақты. Ресми мәліметтерге қарасақ, 2020 жылы зейнетақы активтерінің табыстылығы 10,92 пайыз болды, ал инфляция 7,5 пайыз деңгейінде қалыптасты. 2021 жылы табыстылық 11,13 пайызға жетті. 2022 жылы инфляция қатты өскен қиын кезеңде бұл көрсеткіш 6,6 пайызға дейін төмендеді. Бірақ 2023 жылы қайта қалпына келіп, 10,1 пайыз болды. 2024 жылы шамамен 17,8 пайызға дейін өсті. 2025 жылы табыстылық 7,43 пайызға дейін түскенімен, бәрібір оң деңгейде қалды. Яғни қоғамда айтылып жүрген минусқа кетті деген пікір көбіне қысқа мерзімді өзгерістерге байланысты туындаған. Ал жылдық қорытындыға қарасақ, бірнеше жыл қатарынан толық теріс нәтиже болған жоқ. Бұл адамдардың күнделікті немесе тоқсандық өзгерістерді ұзақ мерзімді нәтижемен шатастырып отырғанын көрсетеді.

Жүйенің жалпы көлемі де тұрақты түрде өсіп келеді. 2021 жылдың 1 қаңтарында зейнетақы жинағы 12,9135 трлн теңге болған. 2022 жылдың соңында бұл көрсеткіш 14,663 трлн теңгеге жетті. 2023 жылдың соңында 17,865 трлн теңгені құрады. Ұлттық банктің 2025 жылғы 1 сәуірдегі дерегінде зейнетақы активтері 22,3 трлн теңге деп көрсетілген. Ал 2026 жылдың 1 сәуіріндегі жедел мәлімет бойынша міндетті, кәсіптік және ерікті жарналар есебіндегі жинақ 25,874 трлн теңгеге жетті. Бұған қоса жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары есебіндегі шартты жинақ 950,6 млрд теңге болды. Қарапайым тілмен айтқанда, жүйе жалпы көлемі жағынан ұлғайып жатыр. Сондықтан бір адамның шотындағы уақытша минус бүкіл жүйе әлсіреп жатыр дегенді білдірмейді.

Көпшіліктің тағы бір сұрағы неге менің шотым азайып кетті дегенге келіп тіреледі. Бұл жерде тек инвестициялық табыс емес, ақша қозғалысы да әсер етеді. 2021 жылдан бастап зейнетақы жинағын мерзімінен бұрын пайдалану мүмкіндігі пайда болды. Адамдар белгілі бір шектен асқан соманы тұрғын үй алуға немесе емге жұмсай алады. Егер адам осы мүмкіндікті пайдаланса, оның шотындағы қаражат азаяды. Соның салдарынан кейінгі инвестициялық табыс та аз сомаға есептеледі.

Сонымен қатар аннуитетке қаражат аудару немесе жеке инвестициялық басқарушыға беру де шот құрылымын өзгертеді. Бұл да балансқа әсер етеді. 2026 жылға белгіленген жеткіліктілік шектері бойынша, мысалы, 20 жастағы адам үшін шек 3,72 млн теңге болса, 40 жастағы адам үшін 6,72 млн теңге деңгейінде. Яғни бұл механизм сақталғанымен, кез келген адамға шексіз ақша шешіп алуға мүмкіндік бермейді.

Құқықтық тұрғыдан қарасақ, жүйеде қорғау механизмі бар. Ұлттық банк басқаруындағы міндетті және міндетті кәсіптік жарналар бойынша мемлекет инфляцияны ескере отырып жинақтың сақталуына кепілдік береді. ЕНПФ мәліметіне сәйкес, 2026 жылдың 1 қаңтарына мұндай айырманы өтеу қажеттілігі туындамаған.

Бірақ бұл кепілдіктің қалай жұмыс істейтінін дұрыс түсіну керек. Ол күнделікті немесе ай сайынғы ауытқуға байланысты емес. Яғни бүгін шотыңызда минус көрсеңіз, мемлекет оны бірден жауып береді деген жүйе жоқ. Бұл ұзақ мерзімді қорғау тетігі. Егер адам зейнетақы төлемін алатын кезеңге жеткенде, оның жинақталған табысы инфляциядан төмен болып қалса, мемлекет айырмашылықты өтейді. Сондықтан бұл жүйені қысқа мерзімді сақтандыру емес, ұзақ мерзімді қорғау деп қабылдаған дұрыс.

Тағы бір маңызды өзгеріс зейнетақы қаражатын жеке басқарушыға беру мүмкіндігімен байланысты. ЕНПФ түсіндірмесіне сәйкес, 2023 жылдың 1 шілдесінен бастап салымшылар міндетті және кәсіптік жарналар бойынша жинақтың 50 пайызына дейін, ал ерікті жарналардың 100 пайызына дейін жеке инвестициялық портфель басқарушысына аудара алады. Бұл мүмкіндік адамдарға өз қаражатын басқару тәсілін таңдауға жол ашады. Бірақ дәл осы жерде маңызды айырмашылық пайда болады. Егер қаражат Ұлттық банктің басқаруында болса, мемлекет инфляция деңгейін ескере отырып оның сақталуына кепілдік береді. Ал қаражат жеке басқарушыға өткен жағдайда бұл кепілдік өзгеріп, оның орнына сол басқарушының өз табыстылық кепілдігі қолданылады. Сондықтан шоттағы минус туралы айтқанда, қаражаттың қайда басқарылып жатқанын ескеру өте маңызды.

Салық мәселесінде де өзгерістер болды. ЕНПФ мәліметіне сәйкес, 2025 жылы қабылданған жаңа Салық кодексі 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап зейнетақы төлемдерін және тұрғын үй немесе емге арналған біржолғы төлемдерді жеке табыс салығынан босатты. Бұған дейін көптеген адам шоттағы азаюды инвестициялық шығынмен шатастырып, шын мәнінде төлем кезінде ұсталған салықты байқамай келген. Енді бұл мәселе жеңілдеді. Бірақ өткен кезеңдердегі қозғалысты толық жоққа шығаруға болмайды. 2021 жылдан 2025 жылға дейін көптеген салымшы өз шотындағы өзгерістерді дұрыс түсінбей, салық, мерзімінен бұрын алу және инвестициялық табысты бір көрсеткіш ретінде қабылдап, бәрі минусқа кетті деген қорытынды жасаған.

Жалпы себептерді қарапайым тілмен жинақтасақ, шоттағы минус төрт негізгі фактор арқылы көрінеді. Біріншісі облигациялардың бағасы төмендеген кезде болатын нарықтық қайта бағалау. Екіншісі теңге нығайған кезде шетел валютасындағы активтердің теңгемен арзандап көрінуі. Үшіншісі тұрғын үйге, емге, аннуитетке немесе басқа мақсатқа ақша алу нәтижесінде қалдықтың азаюы. Төртіншісі салық пен техникалық өзгерістерді инвестициялық шығынмен шатастыру.

Бұл факторлардың нақты қайсысы қаншалықты әсер ететіні туралы ресми пайыздық бөлініс жоқ. Сондықтан оларды нақты статистика емес, ең жиі кездесетін себептер ретінде қарастыру дұрыс.

Оқырман үшін практикалық кеңестер әзірледік:

• Біріншіден, зейнетақы шотының үзіндісін қарағанда үш негізгі көрсеткішті ажырату керек. Олар жарналар, инвестициялық табыс және шоттан шыққан төлемдер.
• Екіншіден, бір айлық немесе бір тоқсандық өзгеріске қарап қорытынды жасамаған дұрыс. Кем дегенде бір жылдық нәтижеге назар аудару қажет.
• Үшіншіден, қаражаттың Ұлттық банк басқаруында ма, әлде жеке басқарушыда ма екенін тексеру маңызды, себебі кепілдік шарттары әртүрлі.
• Төртіншіден, шоттағы күмәнді өзгерістерді жұмыс берушінің жарнаны уақытында аудармауымен шатастырмау үшін ЕНПФ қосымшасындағы түсім тарихын жеке қараған дұрыс.

Ең бастысы, зейнетақы жүйесінде ең қауіпті нәрсе көбіне нарықтағы уақытша өзгеріс емес, сол өзгерісті дұрыс түсінбей, бүкіл жүйе күйреді деген қате қорытынды жасау. Ресми деректер мұндай қорытындыны растамайды.