Банктердің жаңа саясаты: халықтың жартысы несие ала алмай қалуы мүмкін

Қазақстанда несие беру жүйесі жаңа кезеңге өтті. Бұрын автоматты түрде рәсімделетін қарыз енді қатаң тексеруден өтеді. Банктер табыс пен қарыз жүктемесін мұқият саралай бастады. Бұл өзгеріс ресми статистикадан да анық байқалады: қаңтардағы өсімнен кейін несиелеу қарқыны бәсеңдеген, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы сәуірге дейін жалпы несие көлемі 40,8 трлн теңгеден 43,4 трлн теңгеге дейін артқанымен, өсімнің сапасы өзгерді. Қаңтарға дейін тұрақты ұлғайған нарық ақпанда қысқарды. Кейін қайта өсім тіркелгенімен, бұрынғы қарқын жоғалған. Сарапшылар мұны нарықтың «салқындауы» деп бағалайды. Бұл өзгерістер реттеуші саясаттың күшеюімен тұспа-тұс келді. Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу агенттігі қарыз алушылардың төлем қабілетін тексеруді күшейтті. Енді банктер үшін негізгі көрсеткіш – ресми расталған табыс. Қарыз жүктемесі, табысқа шаққандағы қарыз көлемі қатаң есепке алынады. Сонымен қатар бірқатар шектеу енгізілді. 30 күннен асқан берешегі бар азаматтарға несие берілмейді. Бұрын қарызы қайта құрылымдалған немесе кешірілген клиенттерге талап күшейді. Кепілсіз несиелердің мерзімі қысқарды. Банктердің ұзақ мерзімді қарыз беруіне қосымша талап қойылды. Тіпті банктен тыс бөліп төлеу жүйелері де қарыз жүктемесіне қосылып есептеледі.

Нәтижесінде, бұрын оңай несие алған азаматтардың бір бөлігі енді банк сүзгісінен өте алмай отыр. Бұл өзгеріс бірден нарықтағы динамикаға әсер етті. Соған қарамастан, негізгі сұраныс халықтан қалып отыр. Жеке тұлғаларға берілген несие көлемі 23,7 трлн теңгеден 25 трлн теңгеге дейін өсті. Ал бизнеске берілген қарыз 18,3 трлн теңгеге жеткен. Екі сегмент арасындағы айырмашылық 6,7 трлн теңгеден асты. Алайда айырмашылық тек көлемде емес, қарқында да байқалады. Халыққа берілетін несие тұрақты өсіп келеді. Ал бизнес сегментінде құлдырау мен баяу қалпына келу үрдісі байқалды. Ірі кәсіпорындарға берілген қарыздың азаюы – инвестициялық белсенділіктің әлсірегенін көрсетеді. Нарықтың тағы бір ерекшелігі – теңгеге толық тәуелділік. Бүгінде несиелердің басым бөлігі ұлттық валютада беріледі. Халық арасында валюталық қарыз іс жүзінде жоқтың қасы. Бұл сыртқы тәуекелдерді азайтқанымен, ішкі экономикалық тәуелділікті күшейтеді.

Тұтынушылық несиелер басым. Олардың көлемі 16,8 трлн теңгеге жеткен. Ал ипотекалық қарыз 7 трлн теңге шамасында. Бұл халықтың несиені көбіне ұзақ мерзімді инвестицияға емес, күнделікті шығынға алып отырғанын көрсетеді. Қазіргі жағдай – қаржы нарығындағы кешігіп келген түзету. Соңғы жылдары банктер тұтынушылық несиені шектен тыс ұлғайтты. Халықтың нақты табысы өспесе де, қарыз көлемі арта берді. Бұл банктер үшін табыс көзіне айналды. Енді сол саясаттың салдары көріне бастады. Қарыз жүктемесі шектен асып, реттеушілер араласуға мәжбүр болды. Бірақ енгізілген шектеулер мәселенің түпкі себебін емес, салдарын реттеуге бағытталған. Негізгі түйткіл – халықтың табысы мен қаржылық мүмкіндігінің төмендігі. Осы жағдайда несие сұранысы сақталады. Ал банктердің қатаң іріктеуі тек нарыққа кіруді қиындатады. Сонымен қатар, экономикада қауіпті тәуелділік қалыптасқан. Несиенің басым бөлігі тұтынуға жұмсалады. Бұл өндіріс пен инвестицияның емес, қарыз есебінен жүретін өсімді білдіреді. Бизнес несиесінің баяулауы да алаңдатарлық белгі. Бұл инвестицияның азаюына, экономиканың баяулауына әкелуі мүмкін.

Соңғы деректерге сәйкес, Қазақстанда несие портфелі өсуді жалғастырып отыр. 2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы сәуірге дейін жалпы көлем 40,8 трлн теңгеден 43,4 трлн теңгеге дейін артқан. Алайда өсім қарқыны баяулаған. Ақпан айында алғаш рет төмендеу тіркеліп, кейінгі айларда өсім қайта жалғасқанымен, бұрынғы серпін байқалмайды. Бұл – нарықтағы қатаң реттеудің алғашқы салдары ретінде бағаланып отыр. Жеке тұлғаларға берілген несие: 25 трлн теңгеге жуық. Бизнеске берілген несие: 18,3 трлн теңге. Айырмашылық: 6,7 трлн теңгеден асады. Халыққа берілетін несие тұрақты өсіп келеді. Ал бизнес сегментінде құлдырау мен баяу қалпына келу байқалады. Ірі кәсіпорындарға берілген қарыз көлемі азайған. Реттеуші енгізген жаңа нормалар: қарыз жүктемесі коэффициентін міндетті есептеу; табысты құжатпен растау талабы; 30 күннен асқан кешіктірімі барларға шектеу; қайта құрылымдалған қарыздарға қатаң бақылау; кепілсіз несиелердің мерзімін қысқарту. Бұл өзгерістер нәтижесінде банктер тәуекелі жоғары клиенттерден бас тарта бастады. Қаржы сарапшыларының айтуынша, қазіргі саясат екі түрлі әсер беруі мүмкін. Бір жағынан, бұл – проблемалық қарыздардың өсуін тежейді. Екінші жағынан, несиеге қолжетімділіктің төмендеуі ішкі тұтынуды қысқартып, экономикалық өсімге кері әсер етуі ықтимал. Қазіргі жағдайда үш негізгі бағыт байқалады: банктер тәуекелді азайтып, тек «сенімді» клиенттерге жұмыс істейді; халықтың бір бөлігі микрокредиттік ұйымдарға ауысуы мүмкін; тұтынушылық сұраныс қысқарып, экономика баяулауы ықтимал.