Заң кездейсоқ хабарламаны емес, адам қаламаса да қайта-қайта мазалап, оған психологиялық зиян келтіретін жүйелі қудалауды көздейді.
Көпшілік сталкингке қатысты заң қабылданғанын естігенде, «біреуге екі рет жазсаң болды – қылмыскерсің» деген ойға келді. Алайда бұл – жаңсақ пікір.
Заң кездейсоқ хабарламаны емес, адам қаламаса да қайта-қайта мазалап, оған психологиялық зиян келтіретін жүйелі қудалауды көздейді. Сондықтан бұл норманы түсінуде эмоцияға емес, оның қалай жұмыс істейтініне назар аудару қажет. Бұл баптың мақсаты –романтиканы жазалау емес, бастапқыда елеусіз көрінген қысымның кейін ауыр салдарға ұласпауына тосқауыл қою. Құқық қорғау органдары да мұндай әрекеттерді «жеке мәселе» ретінде емес, нақты қауіп ретінде бағалайды.
Құқықтық тұрғыдан алғанда, шекаралар нақты белгіленген. Президент 2025 жылғы 16 шілдеде қылмыстық заңнаманы оңтайландыру туралы заңға қол қойып, соның негізінде Қылмыстық кодекске 115-1-бап – «Сталкинг» енгізілді. Ресми мәлімет бойынша, бұл норма 2025 жылғы 16 қыркүйектен бастап күшіне енді. Баптың мәні – адамның еркіне қарсы байланыс орнату немесе оны аңду, егер ол әрекет жүйелі түрде жасалып, елеулі зиян келтірсе, қылмыс ретінде танылады. Яғни үш шарт сақталуы тиіс: әрекет қайталануы керек, ол адамның келісімінсіз жүзеге асуы керек және оның салдары нақты зиянға әкелуі қажет.
Жауапкершілік те жеңіл емес. Сталкинг үшін 200 АЕК-ке дейін айыппұл, 200 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс немесе 50 тәулікке дейін қамау көзделген. Кей жағдайда түзету жұмыстары да қолданылуы мүмкін. Бірақ бұл бап тек зорлықсыз қудалауға қатысты екенін ескерген жөн. Егер қудалау қорқыту, күш көрсету, бопсалау немесе жеке өмірге заңсыз араласумен қатар жүрсе, іс өзге баптар бойынша да қаралады. Басқаша айтқанда, бұл норма құқық қорғау органдарына жағдай ушығып кетпей тұрып араласуға мүмкіндік береді.
Заң тек жазалау құралы емес, алдын алу тетіктерімен де толықтырылған. Мәселен, бұрын жақын қарым-қатынаста болған адамдар арасындағы қудалау жағдайында қорғау нұсқамасы беріледі. «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заңға сәйкес, құқық бұзушыға жәбірленушіні іздеуге, мазалауға, үйіне баруға, телефон арқылы немесе өзге жолмен байланысуға тыйым салынады. Кейбір өңірлік тәжірибеде мұндай нұсқама 30 тәулікке дейін әрекет етеді, ал оны бұзу әкімшілік жауапкершілікке әкеледі. Сонымен қатар, 2026 жылғы 2 наурыздан бастап күшіне енген «Құқық бұзушылық профилактикасы туралы» жаңа заң бұл шараларды бір жүйеге біріктірді. Демек, сталкинг туралы бап – алдын алу жүйесінің қылмыстық деңгейдегі құрамдас бөлігі.
Теория жүзінде бәрі түсінікті болғанымен, практикаға келгенде ең күрделі сұрақ – «елеулі зиян» ұғымының нақты мәні. Заң бұл түсінікті барлық жағдайға бөліп көрсетпейді, сондықтан мұнда шешуші рөлді дәлел атқарады. Алғашқы істердің бірінде сот ер адамның бұрынғы жұбайын үнемі аңдып, оның жүріс-тұрысын бақылап, өз еркінсіз қарым-қатынас орнатуға тырысқанын, жұмыс орнында және қоғамдық орындарда жанжал шығарғанын анықтады. Бұған дейін берілген қорғау нұсқамасы мен әкімшілік жаза да оны тоқтатпаған. Соның салдарынан жәбірленуші үнемі қорқынышпен өмір сүріп, бірнеше рет мекенжайы мен жұмыс орнын өзгертуге мәжбүр болған. Яғни тәжірибеде «елеулі зиян» тек физикалық зақым емес, адамның қалыпты өмірін бұзатын тұрақты қысым мен үрей ретінде қарастырыла бастады.
Заңның тиімді іске асуы үшін құқық қорғау органдары да дайындық жүргізген. Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, сталкинг қылмыс санатына енгізілгеннен кейін арнайы әдістемелік ұсынымдар әзірленіп, қызметкерлерге оқыту өткізілген. Бұл сырттай ұсақ нәрсе сияқты көрінуі мүмкін, бірақ іс жүзінде ең маңызды факторлардың бірі. Себебі заң қабылданғанымен, оны тергеуші қалай тіркейді, қандай дәлелдер жинайды, істі «жай жанжал» деп қалдыра ма, жоқ па – бәрі осы кәсіби дағдыға байланысты. Яғни заңның нақты жұмыс істеуі оның мәтінінен емес, қолданылу тәжірибесінен басталады.
Жаңа норма іс жүзінде қолданылып жатыр. 2026 жылғы 17 наурыздағы ресми дерекке сәйкес, сталкинг қылмысқа жатқызылғалы бері 51 іс сотқа жолданған, оның 36-сында күдіктілер уақытша ұстау изоляторына қамалған. Астананың өзінде 2026 жылдың басынан бері 19 факт тіркеліп, соның 6-уы отбасылық-тұрмыстық қатынастар аясында болған. Бір іс бойынша сот 80 сағат қоғамдық жұмыс тағайындаған. Бұл көрсеткіштер көп болып көрінбеуі мүмкін. Алайда жаңа бап үшін ең бастысы – үкім саны емес, құқық қорғау органдарының мұндай істерді тіркеп, қарастыра бастауы. Осы тұрғыдан алғанда 51 іс – бұрын болмаған тәжірибе үшін маңызды қадам.
Оңтүстік мегаполисте шыққан алғашқы үкімдердің бірі де заңның қалай жұмыс істейтінін көрсетті. Сот айыпталушыны кінәлі деп танып, 100 сағат қоғамдық жұмысқа тартты және жәбірленушілерге өтемақы қорына міндетті төлем жүктеді. Мұнда негізгі мән жаза көлемінде емес. Ең маңыздысы – сот «қайта-қайта байланысу», «аңду», «жұмыс орнына барып мазалау» сияқты әрекеттерді жеке өмірге қол сұғатын, жүйелі қысым ретінде бағалап, қылмыстық жауаптылыққа жатқызды. Бұрын мұндай жағдайлар көбіне «өзара шешілетін мәселе» ретінде қаралатын. Қазір сот тәжірибесі біртіндеп басқа бағытқа ауысып келеді.
Неге кейде халық «заң бар, бірақ әсері байқалмайды» деп ойлайды? Себебі жаңа бап кез келген жағымсыз әрекетті бірден қылмысқа айналдырмайды. Бір реттік мазалайтын хабарлама, сәтсіз танысу немесе әдепсіз қылық автоматты түрде 115-1-бапқа жатпайды. Қылмыс деп танылуы үшін үш шарт қажет: әрекет жүйелі болуы керек, ол адамның еркіне қарсы жасалуы тиіс және елеулі зиян келтіруі керек. Бұл, бір жағынан, орынды – заң жай «ыңғайсыз флиртті» емес, нақты қудалауды нысанаға алады. Бірақ екінші жағынан, осы талаптардың өзі жәбірленушіден нақты дәлел жинауды қажет етеді. Сондықтан көп жағдайда мәселе заңның әлсіздігінде емес, дәлелдің жеткіліксіздігінде болады. Бұл – ресми нормалар мен алғашқы сот тәжірибесі көрсеткен негізгі қорытынды.
Сондықтан қарапайым, бірақ маңызды әрекеттерді есте ұстаған жөн. Ең алдымен, өз шекараңызды анық әрі нақты білдіріңіз: жазбаша түрде, мессенджерде немесе куәгерлердің көзінше. Кейін барлық байланыс әрекеттерін тіркеп отырған дұрыс: қоңыраулар тізімі, хабарламалардың скриншоттары, әлеуметтік желідегі парақшаларға сілтемелер, подъезд немесе кеңсе камераларындағы уақыт белгілері, көршілер мен әріптестердің түсініктемелері. Сонымен қатар, кешіктірмей арыз беру маңызды – полицияның өзі ерте жүгіну қауіптің алдын алуға көмектесетінін атап өтеді. Егер жағдай бұрынғы серіктеспен немесе отбасы мүшесімен байланысты болса, қорғау нұсқамасын талап ету қажет. Заң тек қылмыстық іс қозғауды емес, алдын алу шараларын қолдануды да қарастырады.
Тағы бір маңызды жайт, сталкинг үшін жаза бірден ұзақ мерзімді түрмеден басталмайды. Санкциялар қатарында айыппұл, қоғамдық жұмыстар немесе қысқа мерзімді қамау бар. Сондықтан заңның тиімділігін «қанша адам ұзақ уақытқа сотталды?» деп бағалау дұрыс емес. Негізгі мақсат – ерте кезеңде «тоқта» деген нақты әрі міндетті шекара қою. Егер бұл уақытында жасалса, кейінгі күш көрсету, зорлық-зомбылық немесе одан да ауыр қылмыстардың алдын алуға болады. Яғни бұл бап – салдарды емес, бастапқы белгіні тоқтатуға арналған құрал.
Қорытындылай келе, сталкинг туралы заң Қазақстанда жұмыс істеп жатыр, бірақ ол өздігінен бәрін шешетін «сиқырлы тетік» емес. Оның тиімділігі дәлелдің сапасына, уақытылы берілген арызға, қорғау нұсқамасының қолданылуына және тергеудің кәсіби деңгейіне байланысты. Бұл заңның басты жетістігі –қудалауды «жеке мәселе» шеңберінен шығарып, құқықтық деңгейге көтергенінде. Ал әлсіз тұсы –қоғамның әлі де мұндай әрекеттерді көбіне «өзі өтеді» деп қабылдауында. Сондықтан бұл норманың қалай жұмыс істейтіні тек сотқа емес, жәбірленушінің қаншалық ерте әрекет ететініне және құқық қорғау органдарының оны қаншалық дұрыс тіркейтініне де байланысты.