31 мамыр: қоғамның тарихқа көзқарасы қалай өзгеріп келеді?

31 мамыр – Қазақстан үшін жай ғана күнтізбедегі атаулы дата емес. Бұл – ХХ ғасырдағы ең ауыр тарихи жаралардың бірін еске алатын, ұлттың жадын жаңғыртатын, өткенмен бетпе-бет келуге мәжбүр ететін күн. Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні бізге бір ғана нәрсені еске салмайды: ол репрессияны да, аштықты да, күштеп жер аударуды да, тұтас әулеттердің тағдырын үзген мемлекеттік зорлық-зомбылықты да ойға салады. Сондықтан бұл күннің мәні жылдан жылға өзгеріп келеді. Бұрын ол көбіне ресми шаралармен ғана шектелетін тарихи дата болса, қазір қоғам үшін күрделі сұраққа айналды: біз өткенді қалай еске аламыз, оны қалай түсіндіреміз және одан қандай сабақ аламыз?

Қазақстанда бұл күннің ресми мәртебе алуы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы тарихи әділеттілікті қалпына келтіру қадамдарымен байланысты. 1993 жылғы 14 сәуірде «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заң қабылданды. Бұл – кеңестік кезеңде жазықсыз қудаланған адамдардың тағдырын заң жүзінде қайта қарауға мүмкіндік берген маңызды құжат. Ал 1997 жылы Президент жарлығымен 31 мамыр саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні болып бекітілді. Сол жылы қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жарияланды. Яғни мемлекет тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінен бастап-ақ кеңестік репрессия тақырыбын жабық күйінде қалдырмай, оны ресми түрде мойындауға қадам жасады.

Бірақ алғашқы жылдардағы еске алу мен бүгінгі қоғамдық қабылдаудың айырмасы бар. 1990-жылдары басты мақсат – ақтау, есімдерді қайтару, архивтерді ашу, тарихи әділеттіліктің алғашқы негізін қалау болды. Ал қазір сұрақ тереңдей түсті. Қоғам енді «кімдер қуғындалды?» дегенмен ғана шектелмейді. «Бұл неге болды?», «оның салдары бүгінгі қоғамға қалай әсер етті?», «аштық пен репрессия туралы неге ұзақ уақыт ашық айтылмады?», «тарихи жады ұлттық сананы қалай өзгертеді?» деген сұрақтар көбірек қойыла бастады. Бұл – қоғамның тарихқа қатынасы эмоционалды жоқтаудан аналитикалық түсінуге қарай ауысып келе жатқанын көрсетеді.

Сандардың өзі бұл тақырыптың масштабын анық аңғартады. Ресми зерттеулер мен арнайы комиссия материалдарына сүйенген деректерде 1918–1933 жылдар аралығында Қазақстан аумағында әртүрлі себеппен шамамен 3 миллионға жуық адам қаза тапқаны айтылады. Оның ішінде 1931–1933 жылдардағы аштықтан кемінде 1 миллионнан 1,75 миллионға дейін адам мерт болғаны көрсетіледі. Бұл – жай ғана демографиялық шығын емес, халықтың әлеуметтік құрылымын, шаруашылық жүйесін, мәдени жалғастығын күйреткен апат. Аштықтан аман қалғандардың өзі босқындыққа, отбасынан айырылуға, психологиялық жарақатқа, ұзақ жылдар бойы үнсіздікке мәжбүр болды.

1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін де Қазақстан тарихындағы ең қаралы кезеңдердің бірі. Сол жылдары 100 мыңнан астам адам сотталып, 25 мыңға жуық адам атылғаны туралы деректер бар. Бұл санның артында жеке адамдардың тағдыры ғана емес, тұтас ұлттық элитаның жойылуы тұр. Алаш қайраткерлері, ғалымдар, жазушылар, мұғалімдер, дін өкілдері, қарапайым шаруалар – бәрі де жүйенің «жауы» атануы мүмкін еді. Кеңестік репрессияның ең қорқынышты тұсы да осында: ол адамның нақты қылмысына емес, саяси күдікке, әлеуметтік тегіне, көзқарасына немесе жай ғана жалған айыпқа сүйенді.

Қазақстанның қуғын-сүргін тарихындағы тағы бір үлкен қабат – күштеп жер аударылған халықтар тағдыры. Репрессия жылдары Қазақстанға миллионнан астам адам күштеп қоныс аударылды. Олардың арасында кәрістер, немістер, шешендер, ингуштар, түріктер, поляктар, ирандықтар және басқа да көптеген этностар болды. Осы тұрғыдан алғанда, 31 мамыр тек қазақ халқының ғана емес, Қазақстанды ортақ Отанға айналдырған көптеген этностың да тарихи жад күніне айналды. Бұл күн көпұлтты қоғам үшін ортақ қайғы арқылы бір-бірін түсіну мүмкіндігін береді. Қазақстандағы тарихи жадының ерекшелігі де осы: репрессия тарихы бір этностың шеңберінде қалмай, ортақ азаматтық еске алуға айналып келеді.

Соңғы жылдары мемлекет тарапынан архивтерді ашу, құжаттарды құпиясыздандыру, құрбандарды ақтау жұмыстары жанданды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі комиссия жұмысына бірнеше рет тоқталды. Ресми мәліметтерде комиссия жұмысының нәтижесінде 300 мыңдай репрессия құрбаны ақталғаны, 2,5 миллионнан астам құжат құпиясыздандырылғаны айтылды. Бұған қоса, мемлекеттік архивтерден 700 мыңға жуық іс құжаты ашық айналымға шығарылғаны туралы дерек бар. Бұл – өте үлкен жұмыс. Себебі тарих тек естелікпен емес, құжатпен дәлелденгенде ғана қоғамдық санада орнығады.

Архивтердің ашылуы қоғамның тарихқа көзқарасын түбегейлі өзгертеді. Бұрын көп отбасы атасының не әжесінің не үшін ұсталғанын, қайда кеткенін, қандай айып тағылғанын білмей келді. «Халық жауы» деген таңба бірнеше ұрпаққа қорқыныш болып жабысты. Ал архив құжаттары ашылған сайын бұл үнсіздік бұзыла бастады. Біреулер атасының жазықсыз атылғанын білді, біреулер әулетінің неге жер аударылғанын түсінді, енді біреулер аштық жылдарындағы отбасылық трагедияның ресми дерекпен расталғанын көрді. Мұндай сәтте тарих оқулықтағы тақырып болудан қалады. Ол жеке адамның отбасы тарихына, жеке жарасына айналады.

Мемориалдық кеңістіктердің рөлі де күшейіп келеді. Астана маңындағы «АЛЖИР» мемориалдық-музей кешені – соның ең айқын мысалы. Бұл орын кеңестік қуғын-сүргіннің ерекше ауыр бір бетін – «халық жауларының әйелдері» атанған әйелдердің тағдырын еске салады. Жыл сайын мемлекеттік тұлғалар, қоғам өкілдері, жастар осы жерге барып, гүл шоқтарын қояды. Мұндай рәсімдер кейде формалды көрінуі мүмкін, бірақ олардың символдық маңызы бар. Мемлекет құрбандардың бар екенін, олардың аты ұмытылмауы тиіс екенін көпшілік алдында мойындайды. Бұл – тарихи әділеттіліктің бір бөлігі.

Алайда қоғамның тарихқа көзқарасы тек ресми рәсімдермен шектелмейді. Соңғы жылдары жастар арасында репрессия, аштық, Алаш тарихы, депортация тақырыптарына қызығушылық артты. Деректі фильмдер, подкасттар, сұхбаттар, кітаптар, театр қойылымдары көбейді. Әлеуметтік желілерде 31 мамыр қарсаңында отбасы тарихын жазу, аталарының архив құжатын жариялау, аштық туралы деректермен бөлісу үрдісі байқалады. Бұл – өте маңызды өзгеріс. Себебі тарихи жады тек мемлекеттің жоғарыдан ұйымдастырған шарасы арқылы емес, азаматтардың жеке қатысуы арқылы тірі қалады.

Сонымен бірге бұл тақырыпта қоғамда белгілі бір шиеленіс те бар. Кейбір белсенділер еске алу шаралары тек ресми форматпен шектелмеуі керек деп санайды. Олар аштық пен қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға арналған тәуелсіз акциялар, митингілер, қоғамдық талқылаулар өткізуге ниет білдіреді. Бірақ кей жағдайда әкімдіктер мұндай бастамаларға рұқсат бермей, қоғамдық тәртіп мәселесін алға тартады. Бұл қоғамдағы екі түрлі көзқарасты көрсетеді. Бір жағынан, мемлекет тарихи тақырыпты мойындайды, комиссия құрады, құжат ашады, мемориалдық рәсімдер өткізеді. Екінші жағынан, азаматтық қоғам тарихи жадты көбірек еркіндікпен, ашық талқылаумен, кейде саяси баға берумен байланыстырғысы келеді.

Осы жерде ең нәзік мәселе пайда болады, тарихты еске алу қоғамды біріктіруі керек пе, әлде ауыр сұрақтарды ашық қоюы керек пе? Шын мәнінде, екеуі де қажет. Егер тарих тек «бірлік үшін» жұмсартылып айтылса, онда оның шындығы жоғалады. Ал егер тарих тек айыптау мен өшпенділік тілімен айтылса, ол бүгінгі қоғамды жаралауы мүмкін. Сондықтан Қазақстан үшін ең дұрыс жол – тарихи ақиқатты жасырмай айту, бірақ оны қазіргі қоғамды бөлу құралына айналдырмау. Бұл оңай емес, бірақ кемел қоғам дәл осындай күрделі тепе-теңдік арқылы қалыптасады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «ақтаңдақтарды жою – қасиетті міндет» деген мазмұндағы ұстанымы осы бағытты көрсетеді. Өткенді ұмытуға болмайды, бірақ өткеннің ауырлығы бүгінгі даму мен бірлікке кедергі болмауы керек деген ой жиі айтылады. Бұл – ресми саясаттың негізгі формуласы. Бірақ қоғам үшін бұл формула жеткіліксіз болуы мүмкін. Себебі адамдар тек «ұмытпайық» деген жалпы сөзден нақты жауап күтеді: кім кінәлі болды, кім құрбан болды, қандай құжаттар әлі жабық, неге кей есімдер әлі толық ақталмады, аштыққа қандай саяси баға беріледі? Бұл сұрақтар алдағы жылдары да қоғамдық талқылауда қала береді.

31 мамырдың бүгінгі маңызы да осында. Ол өткенді жоқтау күні ғана емес, тарихи сананың өскенін көрсететін күнге айналып келеді. Қоғам енді құрбандарды тек «жалпы халық» ретінде емес, нақты есімі, нақты тағдыры, нақты құжаты бар адамдар ретінде танығысы келеді. Әр ақталған іс, әр ашылған архив, әр табылған аты-жөн – тарихи әділеттіліктің бір бөлшегі. Бұл процесс ұзақ болуы мүмкін, бірақ ол қоғамды есейтеді.

Қорытындылай келе, Қазақстанда саяси қуғын-сүргін құрбандарына деген көзқарас соңғы отыз жылда айтарлықтай өзгерді. Алғашқы кезеңде басты міндет – тақырыпты ресми мойындау және құрбандарды ақтау болса, қазір мәселе тарихи жадыны қоғамның тірі тәжірибесіне айналдыруға көшті. Мемлекет архивтерді ашып, жүздеген мың адамды ақтап, миллиондаған құжатты құпиясыздандырып жатыр. Қоғам, әсіресе жастар, бұл тақырыпты фильм, кітап, сұхбат, деректі зерттеу, жеке отбасы тарихы арқылы қайта оқи бастады. Бірақ тарихи жады толық қалыптасуы үшін ашықтық, еркін талқылау және нақты дерекке сүйенген қоғамдық диалог қажет. 31 мамыр бізге бір нәрсені еске салады: өткенді білу – тек қайғыру үшін емес, қайталамау үшін керек.

31 мамыр: қоғамның тарихқа көзқарасы қалай өзгеріп келеді?

31 мамыр – Қазақстан үшін жай ғана күнтізбедегі атаулы дата емес. Бұл – ХХ ғасырдағы ең ауыр тарихи жаралардың бірін еске алатын, ұлттың жадын жаңғыртатын, өткенмен бетпе-бет келуге мәжбүр ететін күн. Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні бізге бір ғана нәрсені еске салмайды: ол репрессияны да, аштықты да, күштеп жер аударуды да, тұтас әулеттердің тағдырын үзген мемлекеттік зорлық-зомбылықты да ойға салады. Сондықтан бұл күннің мәні жылдан жылға өзгеріп келеді. Бұрын ол көбіне ресми шаралармен ғана шектелетін тарихи дата болса, қазір қоғам үшін күрделі сұраққа айналды: біз өткенді қалай еске аламыз, оны қалай түсіндіреміз және одан қандай сабақ аламыз?

Қазақстанда бұл күннің ресми мәртебе алуы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы тарихи әділеттілікті қалпына келтіру қадамдарымен байланысты. 1993 жылғы 14 сәуірде «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заң қабылданды. Бұл – кеңестік кезеңде жазықсыз қудаланған адамдардың тағдырын заң жүзінде қайта қарауға мүмкіндік берген маңызды құжат. Ал 1997 жылы Президент жарлығымен 31 мамыр саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні болып бекітілді. Сол жылы қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жарияланды. Яғни мемлекет тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінен бастап-ақ кеңестік репрессия тақырыбын жабық күйінде қалдырмай, оны ресми түрде мойындауға қадам жасады.

Бірақ алғашқы жылдардағы еске алу мен бүгінгі қоғамдық қабылдаудың айырмасы бар. 1990-жылдары басты мақсат – ақтау, есімдерді қайтару, архивтерді ашу, тарихи әділеттіліктің алғашқы негізін қалау болды. Ал қазір сұрақ тереңдей түсті. Қоғам енді «кімдер қуғындалды?» дегенмен ғана шектелмейді. «Бұл неге болды?», «оның салдары бүгінгі қоғамға қалай әсер етті?», «аштық пен репрессия туралы неге ұзақ уақыт ашық айтылмады?», «тарихи жады ұлттық сананы қалай өзгертеді?» деген сұрақтар көбірек қойыла бастады. Бұл – қоғамның тарихқа қатынасы эмоционалды жоқтаудан аналитикалық түсінуге қарай ауысып келе жатқанын көрсетеді.

Сандардың өзі бұл тақырыптың масштабын анық аңғартады. Ресми зерттеулер мен арнайы комиссия материалдарына сүйенген деректерде 1918–1933 жылдар аралығында Қазақстан аумағында әртүрлі себеппен шамамен 3 миллионға жуық адам қаза тапқаны айтылады. Оның ішінде 1931–1933 жылдардағы аштықтан кемінде 1 миллионнан 1,75 миллионға дейін адам мерт болғаны көрсетіледі. Бұл – жай ғана демографиялық шығын емес, халықтың әлеуметтік құрылымын, шаруашылық жүйесін, мәдени жалғастығын күйреткен апат. Аштықтан аман қалғандардың өзі босқындыққа, отбасынан айырылуға, психологиялық жарақатқа, ұзақ жылдар бойы үнсіздікке мәжбүр болды.

1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін де Қазақстан тарихындағы ең қаралы кезеңдердің бірі. Сол жылдары 100 мыңнан астам адам сотталып, 25 мыңға жуық адам атылғаны туралы деректер бар. Бұл санның артында жеке адамдардың тағдыры ғана емес, тұтас ұлттық элитаның жойылуы тұр. Алаш қайраткерлері, ғалымдар, жазушылар, мұғалімдер, дін өкілдері, қарапайым шаруалар – бәрі де жүйенің «жауы» атануы мүмкін еді. Кеңестік репрессияның ең қорқынышты тұсы да осында: ол адамның нақты қылмысына емес, саяси күдікке, әлеуметтік тегіне, көзқарасына немесе жай ғана жалған айыпқа сүйенді.

Қазақстанның қуғын-сүргін тарихындағы тағы бір үлкен қабат – күштеп жер аударылған халықтар тағдыры. Репрессия жылдары Қазақстанға миллионнан астам адам күштеп қоныс аударылды. Олардың арасында кәрістер, немістер, шешендер, ингуштар, түріктер, поляктар, ирандықтар және басқа да көптеген этностар болды. Осы тұрғыдан алғанда, 31 мамыр тек қазақ халқының ғана емес, Қазақстанды ортақ Отанға айналдырған көптеген этностың да тарихи жад күніне айналды. Бұл күн көпұлтты қоғам үшін ортақ қайғы арқылы бір-бірін түсіну мүмкіндігін береді. Қазақстандағы тарихи жадының ерекшелігі де осы: репрессия тарихы бір этностың шеңберінде қалмай, ортақ азаматтық еске алуға айналып келеді.

Соңғы жылдары мемлекет тарапынан архивтерді ашу, құжаттарды құпиясыздандыру, құрбандарды ақтау жұмыстары жанданды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі комиссия жұмысына бірнеше рет тоқталды. Ресми мәліметтерде комиссия жұмысының нәтижесінде 300 мыңдай репрессия құрбаны ақталғаны, 2,5 миллионнан астам құжат құпиясыздандырылғаны айтылды. Бұған қоса, мемлекеттік архивтерден 700 мыңға жуық іс құжаты ашық айналымға шығарылғаны туралы дерек бар. Бұл – өте үлкен жұмыс. Себебі тарих тек естелікпен емес, құжатпен дәлелденгенде ғана қоғамдық санада орнығады.

Архивтердің ашылуы қоғамның тарихқа көзқарасын түбегейлі өзгертеді. Бұрын көп отбасы атасының не әжесінің не үшін ұсталғанын, қайда кеткенін, қандай айып тағылғанын білмей келді. «Халық жауы» деген таңба бірнеше ұрпаққа қорқыныш болып жабысты. Ал архив құжаттары ашылған сайын бұл үнсіздік бұзыла бастады. Біреулер атасының жазықсыз атылғанын білді, біреулер әулетінің неге жер аударылғанын түсінді, енді біреулер аштық жылдарындағы отбасылық трагедияның ресми дерекпен расталғанын көрді. Мұндай сәтте тарих оқулықтағы тақырып болудан қалады. Ол жеке адамның отбасы тарихына, жеке жарасына айналады.

Мемориалдық кеңістіктердің рөлі де күшейіп келеді. Астана маңындағы «АЛЖИР» мемориалдық-музей кешені – соның ең айқын мысалы. Бұл орын кеңестік қуғын-сүргіннің ерекше ауыр бір бетін – «халық жауларының әйелдері» атанған әйелдердің тағдырын еске салады. Жыл сайын мемлекеттік тұлғалар, қоғам өкілдері, жастар осы жерге барып, гүл шоқтарын қояды. Мұндай рәсімдер кейде формалды көрінуі мүмкін, бірақ олардың символдық маңызы бар. Мемлекет құрбандардың бар екенін, олардың аты ұмытылмауы тиіс екенін көпшілік алдында мойындайды. Бұл – тарихи әділеттіліктің бір бөлігі.

Алайда қоғамның тарихқа көзқарасы тек ресми рәсімдермен шектелмейді. Соңғы жылдары жастар арасында репрессия, аштық, Алаш тарихы, депортация тақырыптарына қызығушылық артты. Деректі фильмдер, подкасттар, сұхбаттар, кітаптар, театр қойылымдары көбейді. Әлеуметтік желілерде 31 мамыр қарсаңында отбасы тарихын жазу, аталарының архив құжатын жариялау, аштық туралы деректермен бөлісу үрдісі байқалады. Бұл – өте маңызды өзгеріс. Себебі тарихи жады тек мемлекеттің жоғарыдан ұйымдастырған шарасы арқылы емес, азаматтардың жеке қатысуы арқылы тірі қалады.

Сонымен бірге бұл тақырыпта қоғамда белгілі бір шиеленіс те бар. Кейбір белсенділер еске алу шаралары тек ресми форматпен шектелмеуі керек деп санайды. Олар аштық пен қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға арналған тәуелсіз акциялар, митингілер, қоғамдық талқылаулар өткізуге ниет білдіреді. Бірақ кей жағдайда әкімдіктер мұндай бастамаларға рұқсат бермей, қоғамдық тәртіп мәселесін алға тартады. Бұл қоғамдағы екі түрлі көзқарасты көрсетеді. Бір жағынан, мемлекет тарихи тақырыпты мойындайды, комиссия құрады, құжат ашады, мемориалдық рәсімдер өткізеді. Екінші жағынан, азаматтық қоғам тарихи жадты көбірек еркіндікпен, ашық талқылаумен, кейде саяси баға берумен байланыстырғысы келеді.

Осы жерде ең нәзік мәселе пайда болады, тарихты еске алу қоғамды біріктіруі керек пе, әлде ауыр сұрақтарды ашық қоюы керек пе? Шын мәнінде, екеуі де қажет. Егер тарих тек «бірлік үшін» жұмсартылып айтылса, онда оның шындығы жоғалады. Ал егер тарих тек айыптау мен өшпенділік тілімен айтылса, ол бүгінгі қоғамды жаралауы мүмкін. Сондықтан Қазақстан үшін ең дұрыс жол – тарихи ақиқатты жасырмай айту, бірақ оны қазіргі қоғамды бөлу құралына айналдырмау. Бұл оңай емес, бірақ кемел қоғам дәл осындай күрделі тепе-теңдік арқылы қалыптасады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «ақтаңдақтарды жою – қасиетті міндет» деген мазмұндағы ұстанымы осы бағытты көрсетеді. Өткенді ұмытуға болмайды, бірақ өткеннің ауырлығы бүгінгі даму мен бірлікке кедергі болмауы керек деген ой жиі айтылады. Бұл – ресми саясаттың негізгі формуласы. Бірақ қоғам үшін бұл формула жеткіліксіз болуы мүмкін. Себебі адамдар тек «ұмытпайық» деген жалпы сөзден нақты жауап күтеді: кім кінәлі болды, кім құрбан болды, қандай құжаттар әлі жабық, неге кей есімдер әлі толық ақталмады, аштыққа қандай саяси баға беріледі? Бұл сұрақтар алдағы жылдары да қоғамдық талқылауда қала береді.

31 мамырдың бүгінгі маңызы да осында. Ол өткенді жоқтау күні ғана емес, тарихи сананың өскенін көрсететін күнге айналып келеді. Қоғам енді құрбандарды тек «жалпы халық» ретінде емес, нақты есімі, нақты тағдыры, нақты құжаты бар адамдар ретінде танығысы келеді. Әр ақталған іс, әр ашылған архив, әр табылған аты-жөн – тарихи әділеттіліктің бір бөлшегі. Бұл процесс ұзақ болуы мүмкін, бірақ ол қоғамды есейтеді.

Қорытындылай келе, Қазақстанда саяси қуғын-сүргін құрбандарына деген көзқарас соңғы отыз жылда айтарлықтай өзгерді. Алғашқы кезеңде басты міндет – тақырыпты ресми мойындау және құрбандарды ақтау болса, қазір мәселе тарихи жадыны қоғамның тірі тәжірибесіне айналдыруға көшті. Мемлекет архивтерді ашып, жүздеген мың адамды ақтап, миллиондаған құжатты құпиясыздандырып жатыр. Қоғам, әсіресе жастар, бұл тақырыпты фильм, кітап, сұхбат, деректі зерттеу, жеке отбасы тарихы арқылы қайта оқи бастады. Бірақ тарихи жады толық қалыптасуы үшін ашықтық, еркін талқылау және нақты дерекке сүйенген қоғамдық диалог қажет. 31 мамыр бізге бір нәрсені еске салады: өткенді білу – тек қайғыру үшін емес, қайталамау үшін керек.

31 мамыр: қоғамның тарихқа көзқарасы қалай өзгеріп келеді?

31 мамыр – Қазақстан үшін жай ғана күнтізбедегі атаулы дата емес. Бұл – ХХ ғасырдағы ең ауыр тарихи жаралардың бірін еске алатын, ұлттың жадын жаңғыртатын, өткенмен бетпе-бет келуге мәжбүр ететін күн. Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні бізге бір ғана нәрсені еске салмайды: ол репрессияны да, аштықты да, күштеп жер аударуды да, тұтас әулеттердің тағдырын үзген мемлекеттік зорлық-зомбылықты да ойға салады. Сондықтан бұл күннің мәні жылдан жылға өзгеріп келеді. Бұрын ол көбіне ресми шаралармен ғана шектелетін тарихи дата болса, қазір қоғам үшін күрделі сұраққа айналды: біз өткенді қалай еске аламыз, оны қалай түсіндіреміз және одан қандай сабақ аламыз?

Қазақстанда бұл күннің ресми мәртебе алуы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы тарихи әділеттілікті қалпына келтіру қадамдарымен байланысты. 1993 жылғы 14 сәуірде «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заң қабылданды. Бұл – кеңестік кезеңде жазықсыз қудаланған адамдардың тағдырын заң жүзінде қайта қарауға мүмкіндік берген маңызды құжат. Ал 1997 жылы Президент жарлығымен 31 мамыр саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні болып бекітілді. Сол жылы қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жарияланды. Яғни мемлекет тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінен бастап-ақ кеңестік репрессия тақырыбын жабық күйінде қалдырмай, оны ресми түрде мойындауға қадам жасады.

Бірақ алғашқы жылдардағы еске алу мен бүгінгі қоғамдық қабылдаудың айырмасы бар. 1990-жылдары басты мақсат – ақтау, есімдерді қайтару, архивтерді ашу, тарихи әділеттіліктің алғашқы негізін қалау болды. Ал қазір сұрақ тереңдей түсті. Қоғам енді «кімдер қуғындалды?» дегенмен ғана шектелмейді. «Бұл неге болды?», «оның салдары бүгінгі қоғамға қалай әсер етті?», «аштық пен репрессия туралы неге ұзақ уақыт ашық айтылмады?», «тарихи жады ұлттық сананы қалай өзгертеді?» деген сұрақтар көбірек қойыла бастады. Бұл – қоғамның тарихқа қатынасы эмоционалды жоқтаудан аналитикалық түсінуге қарай ауысып келе жатқанын көрсетеді.

Сандардың өзі бұл тақырыптың масштабын анық аңғартады. Ресми зерттеулер мен арнайы комиссия материалдарына сүйенген деректерде 1918–1933 жылдар аралығында Қазақстан аумағында әртүрлі себеппен шамамен 3 миллионға жуық адам қаза тапқаны айтылады. Оның ішінде 1931–1933 жылдардағы аштықтан кемінде 1 миллионнан 1,75 миллионға дейін адам мерт болғаны көрсетіледі. Бұл – жай ғана демографиялық шығын емес, халықтың әлеуметтік құрылымын, шаруашылық жүйесін, мәдени жалғастығын күйреткен апат. Аштықтан аман қалғандардың өзі босқындыққа, отбасынан айырылуға, психологиялық жарақатқа, ұзақ жылдар бойы үнсіздікке мәжбүр болды.

1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін де Қазақстан тарихындағы ең қаралы кезеңдердің бірі. Сол жылдары 100 мыңнан астам адам сотталып, 25 мыңға жуық адам атылғаны туралы деректер бар. Бұл санның артында жеке адамдардың тағдыры ғана емес, тұтас ұлттық элитаның жойылуы тұр. Алаш қайраткерлері, ғалымдар, жазушылар, мұғалімдер, дін өкілдері, қарапайым шаруалар – бәрі де жүйенің «жауы» атануы мүмкін еді. Кеңестік репрессияның ең қорқынышты тұсы да осында: ол адамның нақты қылмысына емес, саяси күдікке, әлеуметтік тегіне, көзқарасына немесе жай ғана жалған айыпқа сүйенді.

Қазақстанның қуғын-сүргін тарихындағы тағы бір үлкен қабат – күштеп жер аударылған халықтар тағдыры. Репрессия жылдары Қазақстанға миллионнан астам адам күштеп қоныс аударылды. Олардың арасында кәрістер, немістер, шешендер, ингуштар, түріктер, поляктар, ирандықтар және басқа да көптеген этностар болды. Осы тұрғыдан алғанда, 31 мамыр тек қазақ халқының ғана емес, Қазақстанды ортақ Отанға айналдырған көптеген этностың да тарихи жад күніне айналды. Бұл күн көпұлтты қоғам үшін ортақ қайғы арқылы бір-бірін түсіну мүмкіндігін береді. Қазақстандағы тарихи жадының ерекшелігі де осы: репрессия тарихы бір этностың шеңберінде қалмай, ортақ азаматтық еске алуға айналып келеді.

Соңғы жылдары мемлекет тарапынан архивтерді ашу, құжаттарды құпиясыздандыру, құрбандарды ақтау жұмыстары жанданды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі комиссия жұмысына бірнеше рет тоқталды. Ресми мәліметтерде комиссия жұмысының нәтижесінде 300 мыңдай репрессия құрбаны ақталғаны, 2,5 миллионнан астам құжат құпиясыздандырылғаны айтылды. Бұған қоса, мемлекеттік архивтерден 700 мыңға жуық іс құжаты ашық айналымға шығарылғаны туралы дерек бар. Бұл – өте үлкен жұмыс. Себебі тарих тек естелікпен емес, құжатпен дәлелденгенде ғана қоғамдық санада орнығады.

Архивтердің ашылуы қоғамның тарихқа көзқарасын түбегейлі өзгертеді. Бұрын көп отбасы атасының не әжесінің не үшін ұсталғанын, қайда кеткенін, қандай айып тағылғанын білмей келді. «Халық жауы» деген таңба бірнеше ұрпаққа қорқыныш болып жабысты. Ал архив құжаттары ашылған сайын бұл үнсіздік бұзыла бастады. Біреулер атасының жазықсыз атылғанын білді, біреулер әулетінің неге жер аударылғанын түсінді, енді біреулер аштық жылдарындағы отбасылық трагедияның ресми дерекпен расталғанын көрді. Мұндай сәтте тарих оқулықтағы тақырып болудан қалады. Ол жеке адамның отбасы тарихына, жеке жарасына айналады.

Мемориалдық кеңістіктердің рөлі де күшейіп келеді. Астана маңындағы «АЛЖИР» мемориалдық-музей кешені – соның ең айқын мысалы. Бұл орын кеңестік қуғын-сүргіннің ерекше ауыр бір бетін – «халық жауларының әйелдері» атанған әйелдердің тағдырын еске салады. Жыл сайын мемлекеттік тұлғалар, қоғам өкілдері, жастар осы жерге барып, гүл шоқтарын қояды. Мұндай рәсімдер кейде формалды көрінуі мүмкін, бірақ олардың символдық маңызы бар. Мемлекет құрбандардың бар екенін, олардың аты ұмытылмауы тиіс екенін көпшілік алдында мойындайды. Бұл – тарихи әділеттіліктің бір бөлігі.

Алайда қоғамның тарихқа көзқарасы тек ресми рәсімдермен шектелмейді. Соңғы жылдары жастар арасында репрессия, аштық, Алаш тарихы, депортация тақырыптарына қызығушылық артты. Деректі фильмдер, подкасттар, сұхбаттар, кітаптар, театр қойылымдары көбейді. Әлеуметтік желілерде 31 мамыр қарсаңында отбасы тарихын жазу, аталарының архив құжатын жариялау, аштық туралы деректермен бөлісу үрдісі байқалады. Бұл – өте маңызды өзгеріс. Себебі тарихи жады тек мемлекеттің жоғарыдан ұйымдастырған шарасы арқылы емес, азаматтардың жеке қатысуы арқылы тірі қалады.

Сонымен бірге бұл тақырыпта қоғамда белгілі бір шиеленіс те бар. Кейбір белсенділер еске алу шаралары тек ресми форматпен шектелмеуі керек деп санайды. Олар аштық пен қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға арналған тәуелсіз акциялар, митингілер, қоғамдық талқылаулар өткізуге ниет білдіреді. Бірақ кей жағдайда әкімдіктер мұндай бастамаларға рұқсат бермей, қоғамдық тәртіп мәселесін алға тартады. Бұл қоғамдағы екі түрлі көзқарасты көрсетеді. Бір жағынан, мемлекет тарихи тақырыпты мойындайды, комиссия құрады, құжат ашады, мемориалдық рәсімдер өткізеді. Екінші жағынан, азаматтық қоғам тарихи жадты көбірек еркіндікпен, ашық талқылаумен, кейде саяси баға берумен байланыстырғысы келеді.

Осы жерде ең нәзік мәселе пайда болады, тарихты еске алу қоғамды біріктіруі керек пе, әлде ауыр сұрақтарды ашық қоюы керек пе? Шын мәнінде, екеуі де қажет. Егер тарих тек «бірлік үшін» жұмсартылып айтылса, онда оның шындығы жоғалады. Ал егер тарих тек айыптау мен өшпенділік тілімен айтылса, ол бүгінгі қоғамды жаралауы мүмкін. Сондықтан Қазақстан үшін ең дұрыс жол – тарихи ақиқатты жасырмай айту, бірақ оны қазіргі қоғамды бөлу құралына айналдырмау. Бұл оңай емес, бірақ кемел қоғам дәл осындай күрделі тепе-теңдік арқылы қалыптасады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «ақтаңдақтарды жою – қасиетті міндет» деген мазмұндағы ұстанымы осы бағытты көрсетеді. Өткенді ұмытуға болмайды, бірақ өткеннің ауырлығы бүгінгі даму мен бірлікке кедергі болмауы керек деген ой жиі айтылады. Бұл – ресми саясаттың негізгі формуласы. Бірақ қоғам үшін бұл формула жеткіліксіз болуы мүмкін. Себебі адамдар тек «ұмытпайық» деген жалпы сөзден нақты жауап күтеді: кім кінәлі болды, кім құрбан болды, қандай құжаттар әлі жабық, неге кей есімдер әлі толық ақталмады, аштыққа қандай саяси баға беріледі? Бұл сұрақтар алдағы жылдары да қоғамдық талқылауда қала береді.

31 мамырдың бүгінгі маңызы да осында. Ол өткенді жоқтау күні ғана емес, тарихи сананың өскенін көрсететін күнге айналып келеді. Қоғам енді құрбандарды тек «жалпы халық» ретінде емес, нақты есімі, нақты тағдыры, нақты құжаты бар адамдар ретінде танығысы келеді. Әр ақталған іс, әр ашылған архив, әр табылған аты-жөн – тарихи әділеттіліктің бір бөлшегі. Бұл процесс ұзақ болуы мүмкін, бірақ ол қоғамды есейтеді.

Қорытындылай келе, Қазақстанда саяси қуғын-сүргін құрбандарына деген көзқарас соңғы отыз жылда айтарлықтай өзгерді. Алғашқы кезеңде басты міндет – тақырыпты ресми мойындау және құрбандарды ақтау болса, қазір мәселе тарихи жадыны қоғамның тірі тәжірибесіне айналдыруға көшті. Мемлекет архивтерді ашып, жүздеген мың адамды ақтап, миллиондаған құжатты құпиясыздандырып жатыр. Қоғам, әсіресе жастар, бұл тақырыпты фильм, кітап, сұхбат, деректі зерттеу, жеке отбасы тарихы арқылы қайта оқи бастады. Бірақ тарихи жады толық қалыптасуы үшін ашықтық, еркін талқылау және нақты дерекке сүйенген қоғамдық диалог қажет. 31 мамыр бізге бір нәрсені еске салады: өткенді білу – тек қайғыру үшін емес, қайталамау үшін керек.