Қазақстандықтар неге жеке мәселесін жасанды интеллектке айта бастады?

Бұрын адам ішіндегі сырын жақын досына, туысына, психологқа немесе діни ұстазға айтса, қазір телефондағы чат-ботқа жаза салады. Бір қарағанда бұл жай ғана жаңа технологияға қызығушылық сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ мәселенің түбінде әлдеқайда терең әлеуметтік, экономикалық және психологиялық себептер жатыр, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Қазақстанда жасанды интеллектті күнделікті қолдану әлі ресми статистикада жеке көрсеткіш ретінде кең талданбайды. Дегенмен интернет пен смартфонның таралуы, онлайн қызметтердің көбеюі, халықтың цифрлық әдетінің өзгеруі бұл үрдіске жол ашты. Бүгінгі адам банкке де, емханаға да, мемлекеттік қызметке де телефон арқылы кіріп жүр. Енді ол өз көңіл күйін де телефон арқылы түсіндіргісі келеді. Жасанды интеллект осы сұраныстың дәл ортасынан шықты: ол кезек күттірмейді, кабинетке шақырмайды, ақша сұрамайды, ұялтпайды.

Бұл жерде ең бірінші себеп – психологиялық көмектің қымбаттығы. Қазақстанда жеке психологтың бір қабылдауы орта есеппен 8–10 мың теңгеден басталады. Ірі қалаларда тәжірибелі мамандардың бағасы 15–30 мың теңгеге дейін барады. Ал психотерапевт немесе психиатрға бару, қажет болса дәрі қабылдау, бірнеше ай бойы терапиядан өту көп адам үшін үлкен қаржылық салмақ. Егер адам аптасына бір рет психологқа барса, айына кемінде 40–80 мың теңге жұмсауы мүмкін. Орташа жалақысы бар отбасы үшін бұл аз ақша емес. Әсіресе жалғызбасты аналар, студенттер, ауыл тұрғындары, тұрақты табысы жоқ жастар үшін психологқа бару «қажет» емес, «қымбат қызмет» болып көрінеді.

Ал чат-боттың бағасы басқа. Кейбірі тегін, кейбірі айына бір психолог қабылдауынан да арзан. Адам түнгі сағат үште де жаза алады. «Мен шаршадым», «күйеуіммен ұрысып қалдым», «жұмыстан кеткім келеді», «анам мені түсінбейді», «жалғызсырап жүрмін» деп жазса, бірден жауап алады. Психологқа жазылу үшін уақыт таңдау, ақша бөлу, жол жүру, өзіңді түсіндіру керек. Ал жасанды интеллектке бір сөйлем жазсаң жеткілікті. Технологияның басты артықшылығы да осында: ол адамға көмек алғандай әсер береді.

Екінші себеп – қоғамдағы ұялу мәдениеті. Қазақстанда психологиялық көмекке жүгіну әлі де толық қалыпты әрекетке айналған жоқ. Көп адам «психологқа барсаң, жындысың ба?» деген ескі түсініктен қорқады. Әсіресе шағын қала мен ауылда біреудің психологқа барғанын білуі адамның беделіне әсер ететіндей қабылданады. Кей отбасында эмоциялық қиындық «еркелік», «шүкірсіздік», «сабырсыздық» деп бағаланады. «Бәріміз де шаршадық», «елдің бәрінде проблема бар», «өзіңді қолға ал» деген сөздер көп адамның ішкі күйзелісін одан әрі тұншықтырады.

Мұндай жағдайда чат-бот адамға қауіпсіз кеңістік сияқты көрінеді. Ол бетіңе қарамайды. Дауыс көтермейді. «Ұят болады» демейді. «Бұны ешкімге айтпа» деп қысым жасамайды. Сондықтан кей адам жасанды интеллектті психологтан да ыңғайлы көреді. Шын мәнінде, бұл сенімнің бір бөлігі – жалған қауіпсіздік сезімі. Себебі адам жеке өміріне қатысты өте құпия ақпаратты, отбасылық жанжалын, денсаулығын, қаржылық жағдайын, кейде тіпті суицидтік ойын да цифрлық жүйеге жазып отырғанын толық түсіне бермейді.

Үшінші себеп – психологиялық көмек жүйесінің жеткіліксіздігі. Мемлекеттік емханаларда психологтар болғанымен, олардың бәрі бірдей ұзақ мерзімді жеке терапия жүргізе алмайды. Мектептерде, колледждерде, жоғары оқу орындарында психолог бар, бірақ оқушы мен студент оған әрдайым ашыла бермейді. Жұмыс орнында корпоративтік психолог қызметі көп компанияда жоқ. Ауылдық жерде білікті маман табу тіпті қиын. Яғни сұраныс бар, бірақ қолжетімді сапалы қызмет жеткіліксіз.

Соңғы жылдары психикалық денсаулық мәселесі Қазақстан үшін маңызды тақырыпқа айналды. Денсаулық сақтау саласындағы ресми құжаттарда психикалық денсаулық медициналық көмектің бір бөлігі ретінде қарастырылады. «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексте медициналық көмек, пациент құқығы, құпиялылық, маман жауапкершілігі сияқты қағидалар белгіленген. Ал психолог немесе психотерапевт нақты адаммен жұмыс істегенде этикалық және кәсіби жауапкершілік алады. Жасанды интеллектте мұндай жауапкершілік жоқ. Ол кеңес береді, бірақ жауап бермейді. Дәл осы айырмашылықты көп адам елемейді.

Төртінші себеп – жасанды интеллекттің «адамша» сөйлеуі. Бұрын интернеттен кеңес іздеу дегеніміз форум оқу, мақала қарау, видео көру еді. Қазір чат-бот адамға жеке жауап беретіндей әсер қалдырады. Ол «сіздің сезіміңізді түсінемін», «бұл қиын жағдай екен», «өзіңізге жұмсақ болыңыз» деп жазады. Мұндай сөзді күнделікті өмірде естімейтін адам үшін бұл үлкен қолдау сияқты сезіледі. Әсіресе жалғыздық, отбасындағы салқындық, жұмыстағы қысым, қаржылық қорқыныш күшейген кезде адамға жылы сөздің өзі терапиядай көрінуі мүмкін.

Бірақ осы жерде үлкен қауіп бар. Жасанды интеллект адамды шынымен түсінбейді, ол мәтінді өңдейді. Ол адамның дауыс ырғағын, көзіндегі қорқынышты, дене қимылын, ұзаққа созылған күйзеліс белгілерін кәсіби мамандай бағалай алмайды. Мысалы, депрессия, үрей бұзылысы, паникалық шабуыл, биполярлық бұзылыс, психоз, тәуелділік, суицидтік қауіп секілді жағдайларда жай ғана жылы жауап жеткіліксіз. Мұнда кәсіби диагностика, кейде дәрігерлік ем, шұғыл араласу қажет болуы мүмкін. Чат-бот мұндай жауапкершілікті көтере алмайды.

Бесінші себеп – уақыт тапшылығы. Қазіргі қазақстандықтардың өмірінде күйзеліс көбейді: несие, қымбатшылық, жұмыссыздық қаупі, отбасылық міндет, балалардың оқуы, ата-ананың денсаулығы, баспана мәселесі. Адам шаршайды, бірақ тоқтап, өзіне қарауға уақыты жоқ. Психологқа бару үшін де ішкі дайындық керек. Ал чат-ботқа жазу оңай: автобуста, жұмыста, түнде, асүйде шай ішіп отырып та сөйлесе бересің. Бұл – заманауи адамның психологиялық көмекті де тез тұтынғысы келетінін көрсетеді.

Жасанды интеллектке сенудің тағы бір себебі – бақылау сезімі. Психологпен сөйлескенде адам сұраққа жауап береді, кейде ыңғайсыз шындықпен бетпе-бет келеді. Ал чат-ботпен сөйлескенде әңгімені өзі басқарады. Ұнамаған жауапты өшіріп тастайды. Қаламаса, тақырыпты ауыстырады. Қатты сөз естісе, басқа ботқа көшеді. Яғни адам шынайы терапиядағы қиын процестен қашып, жеңіл әрі жайлы жауап іздейді. Бірақ мәселе де осында: жайлы жауап әрдайым пайдалы жауап емес.

Құпиялылық мәселесі де бөлек әңгіме. Қазақстанда «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң бар. Бұл заң азаматтың жеке дерегін жинау, сақтау, өңдеу тәртібін реттейді. Бірақ адам шетелдік чат-ботқа өзінің отбасылық құпиясын, диагнозын, қаржылық мәліметін, балалары туралы ақпаратты жазса, оның қай серверде сақталатынын, қалай өңделетінін, қандай мақсатта қолданылатынын толық біле бермейді. Психолог кабинетінде айтылған сөз кәсіби құпияға жатады. Ал чатқа жазылған сөз – цифрлық із. Мұны халық қарапайым тілмен түсінуі керек.

Қазақстанда жасанды интеллектті реттеу мәселесі де күн тәртібіне шықты. Мемлекет жасанды интеллект және цифрлық даму бағытын жеке институционалдық деңгейде күшейтіп отыр. Бұл кездейсоқ емес. Себебі ЖИ тек экономикаға, білімге, медицинаға ғана емес, адамның жеке өміріне де кіріп кетті. Ал адамның эмоциясы, психикасы, денсаулығы – ең нәзік аймақ. Сондықтан мұндай технологияларға ашықтық, қауіпсіздік, жауапкершілік талабы қойылуы тиіс.

Мәселенің екінші жағы да бар: жасанды интеллектті толық жоққа шығаруға болмайды. Ол кей жағдайда пайдалы құрал болуы мүмкін. Мысалы, адамға эмоциясын атауға, ойын жүйелеуге, күнделік жүргізуге, психологқа қояр сұрақтарын дайындауға, тыныс алу жаттығуларын еске салуға көмектеседі. Жеңіл күйзеліс кезінде өзін түсінуге алғашқы қадам болуы ықтимал. Бірақ ол маманның орнын баспауы керек. Жасанды интеллект – алғашқы ақпарат көзі, ал психолог пен дәрігер – жауапты көмек көрсететін маман.

Ең қауіптісі – адам ауыр жағдайда да ботпен ғана шектеліп қалса. Егер адам бірнеше апта бойы ұйықтай алмаса, тамаққа тәбеті жоғалса, өмірден түңілсе, өзіне зиян келтіру туралы ойласа, дүрбелең ұстамасы қайталанса, міндетті түрде маманға жүгінуі керек. Мұндай кезде «чат маған көмектеседі» деп уақыт жоғалту ауруды асқындырып жіберуі мүмкін. Психикалық денсаулық та жүрек, бауыр, қан қысымы сияқты нақты күтімді қажет етеді.

Қазақстандықтардың жасанды интеллектке жеке сырын айтуы – технологияға қызығудан гөрі, қоғамдағы бірнеше мәселенің белгісі. Бұл психолог қызметінің қымбат екенін, психологиялық мәдениеттің әлі толық қалыптаспағанын, жалғыздықтың көбейгенін, адамдардың қауіпсіз сөйлесетін кеңістікке мұқтаж екенін көрсетеді. Халық ботқа сеніп кеткен жоқ, халық тыңдайтын, айыптамайтын, қолжетімді көмек іздеп жүр.

Сондықтан шешім бір ғана тыйыммен немесе қорқытумен табылмайды. Біріншіден, психологиялық көмекті қолжетімді ету керек. Мемлекеттік емханалардағы, мектептердегі, университеттердегі психологиялық қызмет сапасын арттыру қажет. Екіншіден, халыққа психикалық денсаулық туралы қарапайым түсіндіру жұмысы керек: психологқа бару ұят емес, әлсіздік емес, бұл – өз өміріңе жауапкершілікпен қарау. Үшіншіден, жасанды интеллект қолданғанда дербес дерек қауіпсіздігін түсіндіру маңызды. Адам чатқа не жазуға болатынын, не жазуға болмайтынын білуі тиіс.

Қорытындылай келе, жасанды интеллект қазақстандықтардың ішкі жалғыздығын айқын көрсетіп берді. Адамдар технологияға емес, түсіністікке мұқтаж. Егер қоғамда сапалы, қолжетімді, ұялмай жүгінетін психологиялық көмек көбейсе, чат-боттар психологтың орнына жүрмейді, тек қосымша құрал болып қалады. Ал әзірге телефондағы жасанды кеңесші көп адам үшін ең жақын «тыңдаушыға» айналып отыр. Бұл – цифрлық заманның жетістігі ғана емес, қоғамға берілген ескерту.