Қазақстанда заңнамалық деңгейде ресми қоңырауларды маркировкалау және байланыс операторларына қосымша талаптар қою бастамасы соңғы жылдары өршіп кеткен телефон алаяқтығымен күрестің жаңа кезеңі ретінде ұсынылуда. Алайда, заңнамалық 90-ға жуық түзету мен техникалық шешімдердің астарында екінші деңгейлі банктердің өз ішкі жүйесіндегі үлкен жүйелік дағдарыс жатыр. Қаржы институттары жауапкершілікті телекоммуникация операторлары мен мемлекеттік органдарға ысыра салу арқылы өздерінің қауіпсіздік жүйелеріндегі өрескел кемшіліктерді бүркемелеуге тырысуда.
Соңғы ресми статистикаға көз жүгіртсек, елдегі телефон және интернет алаяқтығының масштабтары сорақы деңгейге жеткенін көреміз. Құқық қорғау органдарының мәліметінше, жыл сайын тіркелетін киберқылмыстар саны ондаған мыңнан асады, ал азаматтарға келтірілген қаржылық шығын 20 миллиард теңгеден асып жығылады. Ең өкініштісі, алаяқтық жолмен рәсімделген несиелердің басым бөлігі дәл осы екінші деңгейлі банктердің мобильді қосымшалары арқылы бірнеше минут ішінде жүзеге асады. Бұл банктердің тәуекелдерді басқару (risk management) және транзакцияларды мониторингтеу жүйелерінің мүлде әлсіз екенін білдіреді.
Банктер жылдам несие беру мен цифрлық қызметтерді жеңілдету жарысында қауіпсіздік фильтрлерін ұмыт қалдырды. Клиенттің несиелік тарихында бұрын-соңды болмаған ірі ақшалай транзакциялар, түн ортасында жасалатын күмәнді аударымдар немесе бөгде құрылғыдан кенеттен кіру фактілері банктің скорингтік жүйелерін дабыл қақтыруға мәжбүр етпейді. Финансистер пайда табу және несие портфелін асыра ұлғайту жолында адами тексеру тетіктерін ысырып тастап, барлығын автоматтандырылған алгоритмдерге сеніп тапсырды. Осы алгоритмдердің шикілігін бүгінде алаяқтар шебер пайдаланып отыр.
Ресми өкілдер хабарлағандай, енді кіріс қоңыраулар кезінде экранда ұйымның аты шығады және азаматтарға жарнамалық бас тарту құқығы беріледі. Мұның бәрі, шын мәнінде, дерттің өзін емес, тек симптомдарын емдеуге бағытталған уақытша қадам. Себебі алаяқтар тек телефон арқылы ақпарат жинап қана қоймайды, олар банктердің ішкі деректер қорынан аққан (data leak) мәліметтерді де пайдаланады. Базалардың сыртқа тарап кетуі бойынша банктердің бірде-бір басшысы немесе IT-департаменті жауапқа тартылған жоқ. Жазасыздық атмосферасы қаржы ұйымдарының киберқауіпсіздікке бөлетін инвестицияларын азайтуына әкеп соқтырды.
Сонымен қатар, банктердің агрессивті маркетингтік саясаты халықты шамадан тыс несиелендіруге түрткі болып отыр. Әлеуметтік зерттеулерге сүйенсек, елдегі еңбекке қабілетті халықтың жартысынан астамының атында кемінде бір несие бар. Банктер азаматтардың нақты төлем қабілетін терең талдамастан, экспресс-кредиттерді жарнамалауды тоқтатар емес. Несие алу процесі соншалықты ашық әрі қарапайым етілгендіктен, психологиялық қысымға ұшыраған кез келген азамат алаяқтардың нұсқауымен өз атына миллиондаған қарызды оп-оңай іліп алады.
Екінші деңгейлі банктердің тағы бір ашық емес тұсы — жасырын комиссиялар мен қосымша сақтандыру қызметтері. Шарттардың ұсақ шрифтпен жазылуы, клиенттің келісімінсіз ақылы қызметтерді таңу әдеті жылдар бойы жалғасып келді. Тамыз айында күшіне енетін екі кезеңді растау жүйесі де бұл саладағы ашықтықты толық қамтамасыз ете алмайды, өйткені банктер өзге де заңнамалық саңылауларды іздеп табуға бейім.
Жүйелік реформа жасау үшін банктердің жауапкершілік аймағын заңнамалық түрде қатаңдату қажет. Егер несие алаяқтық жолмен, банктің қауіпсіздік алгоритмдерінің салғырттығынан рәсімделсе, ол бойынша шығынды клиент емес, банктің өзі көтеруі тиіс. Сонда ғана қаржы институттары биометриялық тексерулерді, екі факторлы аутентификацияны және күмәнді операцияларды бұғаттау жүйелерін шынайы түрде жетілдіре бастайды.
Қорытындылай келе, экрандағы маркировка немесе SMS-таратылымдарға тыйым салу сияқты шаралар банктердің меншікті қауіпсіздігінің баламасы бола алмайды. 50 жылдық сараптамалық тәжірибе көрсететіндей, қаржы жүйесінің тұрақтылығы мен халықтың сенімі тек техникалық шешімдермен емес, банктердің өз клиенттері алдындағы толық моральдық және қаржылық жауапкершілігімен өлшенеді.